Przejdź do treści

“Feminatywy obecne są w języku polskim od zawsze” – Martyna F. Zachorska zbija wszystkie argumenty przeciwników “żeńskich końcówek”

Martyna F. Zachorska /fot. archiwum prywatne
Martyna F. Zachorska /fot. archiwum prywatne
Podoba Ci
się ten artykuł?
Udostępnij bliskim

Dawno w polskich mediach tematy związane z jezykiem nie budziły takich kontrowersji, jakie budzą feminatywy. “Lewackie wymysły”, “nowomowa”, “nie da się tego wymówić” to tylko niektóre argumenty przeciwników feminatywów (co samo w sobie brzmi dość dziwnie, jakby ktoś był przeciwnikiem przymiotników). Postanowiłyśmy więc pobawić się w zbijaka. Redakcja atakuje klasycznymi argumentami przeciwników, a zbija je – językoznawczyni Martyna F. Zachorska.

 

Aleksandra Kisiel: Żeby z „wrogiem”, czyli feminatywem, walczyć, trzeba go określić. Zróbmy więc portret pamięciowy tegoż wroga. Dlaczego tak o nim głośno przez ostatnie dwa lata?

Martyna F. Zachorska: Feminatywy to, mówiąc najprościej jak się da, żeńskie formy nazw zawodów i funkcji. Tworzone są (najczęściej) przez dodanie sufiksu kategorii feminativum (czyli tzw. żeńskiej końcówki) do formy męskiej danego wyrazu. Najczęściej – bowiem są również wyjątki, jak „niania” czy „prostytutka” (nota bene przez same zainteresowane uznawane za określenie pejoratywne), które nie mają męskich odpowiedników.

Często zdarza nam się zapominać o tym, że „feminatywy” to kategoria mieszcząca wszystkie żeńskie formy, również te niekontrowersyjne. „Fryzjerka”, „aktorka” czy „nauczycielka” to wszak również feminatywy. Trochę nieścisłym jest więc mówienie, że ktoś „jest przeciwko feminatywom/popiera używanie feminatywów”, ponieważ osią konfliktu są wyłącznie wyrazy oznaczające przedstawicielki zawodów: zmaskulinizowanych, prestiżowych czy też wymagających specjalistycznego wykształcenia. Jakie na przykład? Adwokatka, inżynierka, prawniczka, informatyczka, pilotka i wiele innych.

Polityka mocno polaryzuje – skoro „oni” używają feminatywów, to „my” już nie powinniśmy lub odwrotnie. Moim zdaniem nie powinno tak być – widzialność kobiet w języku jest kwestią uniwersalną, ponieważ służy nam wszystkim.

„Feminatywy to lewacka nowomowa. Trzydzieści lat temu nie było inżynierek i psycholożek”. Faktycznie to taki nowy wynalazek?

Feminatywy obecne są w języku polskim od zawsze. Trudno, żeby było inaczej, wszak w naszym systemie językowym każdy rzeczownik ma określony rodzaj gramatyczny. Czego nie było „od zawsze”, to kobiet wykonujących pewne zawody, czy sprawujących określone funkcje. Dopiero w początkach XX wieku wywalczyłyśmy sobie na przykład dostęp do wykształcenia na poziomie uniwersyteckim, a co za tym idzie, możliwość pracy w zawodach dotychczas zarezerwowanych dla mężczyzn. Nie będzie przesadą, gdy powiem, że dla ówczesnych obywateli naszego kraju była to rewolucja – społeczna, gospodarcza, kulturowa, a jak kulturowa, to i językowa. Dlaczego językowa? Dlatego, że wówczas zastanawiano się, jak nazywać kobiety wykonujące dane zawody. Skłaniano się ku symetryzmowi, czyli tworzeniu form żeńskich od wyrazów występujących dotychczas w formie męskiej. Skoro jest para aktor-aktorka, może być również para profesor-profesorka, czy adwokat-adwokatka. W czasopiśmie „Poradnik Językowy” z 1911 roku czytamy, że jest to kwestia „logiki językowej”, której wymaga „różnica płci”.

“Ja nie kaleczę polszczyzny, więc nie posługuję się wyrazami, których nie ma w słowniku”. To jak te wyrazy, jak samochód, komputer, dyskietka (pamiętacie?) trafiają „do słownika”?

Może to, co teraz powiem będzie „dorosłym” odpowiednikiem usłyszenia w dzieciństwie, że święty Mikołaj nie istnieje, ale cóż, niech będzie: Słowniki nie są niezależnymi bytami, słowniki tworzą ludzie. I to od nich, autorów zależy to, co w danym słowniku się znajdzie. Po pierwsze – słownik, przynajmniej papierowy, ma swoją objętość i trzeba przy kompilacji to uwzględnić, co oczywiście wiąże się z selekcją materiału i zakresem słownictwa, które w tym słowniku się znajdzie. Po drugie – kompilacja słowników to proces czasochłonny, dlatego czasem czekamy dość długo na pojawienie się w słowniku np. popularnego neologizmu. Dziś oczywiście ten czas jest znacznie krótszy ze względu na słowniki online, ale i tak np. „coworking” czy „crowdfunding” pojawiły się w największym amerykańskim słowniku Merriam-Webster dopiero w 2021. Żeby słowo pojawiło się w słowniku, musimy mieć pewność, że nie jest ono jedynie chwilową modą, ale zadomowiło się w języku na dobre. Po trzecie – nawet jeśli feminatywów w słownikach nie ma dziś (wg dr Patrycji Krysiak stanowią one, uśredniając dane z trzech słowników, 30 proc. wszystkich nazw osobowych), nie znaczy to, że tak zawsze było. Wręcz przeciwnie – w Słowniku Warszawskim (lata 1900-1927) znalazło się miejsce i dla „doktorki”, i dla „prezeski”, a nawet dla „gościni”, która zaklasyfikowana została jako forma archaiczna. Z kolei w Słowniku Lindego (wydanie poszerzone przez A. Bielowskiego, 1854) możemy zobaczyć hasła takie jak „adwokatka” czy „filozofka”.

Mając to wszystko na uwadze, gwarantuję, że osoba, o której mówiłaś, posługuje się wyrazami, których nie ma w słowniku. Z całą pewnością w papierowych słownikach nie uświadczysz na przykład „antyszczepionkowca”, a przecież słowo to pojawia się w naszych codziennych rozmowach dość często, zwłaszcza ostatnimi czasy.

W przestrzeni zakupowej HelloZdrowie znajdziesz produkty polecane przez naszą redakcję:

PROMOCJA
Zdrowie umysłu
Less Stress from Plants 60 kaps. wegański
60,00 zł 90,00 zł
FemaleSwitcher

„Ja traktuję moją pracę poważnie. Jestem panią profesor, a nie – profesorą”. Czy feminatywy odbierają powagę stanowisk? I czy wszystkich? Bo nie słyszałam chyba nigdy o pani sprzątaczu, albo o pani pielęgniarzu.

Kwestia powagi form męskich i „śmieszności” form żeńskich jest wyłącznie kwestią osłuchania. Czy naprawdę musimy poczuć się trochę facetami, żeby być traktowanymi poważnie? Poza tym, większość „niepoważnych” żeńskich końcówek staje się nagle „poważnymi” gdy tworzą nazwę innego zawodu. matematyczka vs. informatyczka. Aktorka vs. doktorka. Tancerka vs. żołnierka. Mistrzyni vs. naukowczyni. Albo mój ulubiony przykład: nauczycielka, która w szkole podstawowej i liceum ma żeńską formę, aby na uczelni wyższej nagle przemienić się w nauczyciela akademickiego. Czy ja we wtorki jestem nauczycielką, a w środy nauczycielem, bo jednego dnia prowadzę zajęcia z uczniami, a drugiego ze studentami? Myślę, że w naszym myśleniu mniej jest problemów językoznawczych, a więcej socjologicznych – to, co „prestiżowe” jest podświadomie postrzegane jako „męskie”, nawet jeśli statystyki wskazują na coś zupełnie innego. W 2018 mówiła o tym „Doktorka Nieuczka” – mimo, że wg Naczelnej Rady Lekarskiej w każdej grupie wiekowej wśród lekarzy przeważają kobiety, wciąż mamy problem z uznaniem słów „doktorka” czy nawet „lekarka” za naturalną część języka.

„Chirurżka – przecież tego się nie da wymówić.” Czy feminatywy to jedyna część języka, która polski czyni trudnym z punktu widzenia fonetyki?

Trudnym z punktu widzenia fonetyki czynią język polski min. zbitki spółgłoskowe, a te występują nie tylko w feminatywach. Szczycimy się przecież tym, że nasz język jest pełen „językowych łamańców”, które czyhają na obcokrajowców próbujących wymówić „Szczecin”, „chrząszcz” czy „źdźbło”. Skoro dajemy sobie z tymi wyrazami świetnie radę, to dlaczego mielibyśmy polec na „chirurżce” czy „architektce”? Swoją drogą, nie są to zbyt często używane wyrazy, prawda? Zdecydowanie częściej mówimy o czymś „bezwzględnym”, o kimś, kto jest „tchórzem” czy nawet o magicznej „różdżce”. Równie trudne, a nie narzekamy.

Często zdarza nam się zapominać o tym, że „feminatywy” to kategoria mieszcząca wszystkie żeńskie formy, również te niekontrowersyjne. „Fryzjerka”, „aktorka” czy „nauczycielka” to wszak również feminatywy

A to już nie będzie mit – jak myślisz i pytam tu o twoją prywatną opinię, jako osoby, która zajmuje się językiem, skąd ten paniczny lęk przed feminatywami, jakby co najmniej były agentami wojny hybrydowej z Białorusią na usługach Putina.

Mogę sobie tylko gdybać, a hipotez mam kilka. Myślę, że mamy w sobie sporą dozę puryzmu językowego i wiele naturalnych dla językoznawców zjawisk, takich jak młodzieżowy slang czy zapożyczenia, wzbudza naszą nieufność i sprzeciw, często głośny. Lubimy poprawiać innych, czujemy się upoważnieni do wytykania obcym błędów językowych czy ortograficznych, co często widać w internetowych dyskusjach. Zapominamy, że język jest żywym organizmem i to my go kształtujemy, nie tylko zewnętrzne organy, które mogą jedynie podpowiadać, wskazywać drogę, a decyzje ostatecznie podejmujemy sami. Co do organów – myślę, że warto przypominać, że w 2019 roku Rada Języka Polskiego wydała oświadczenie, które wprost stwierdza, że większość popularnych argumentów przeciwko stosowaniu żeńskich form jest pozbawiona podstaw. RJP prezentuje racjonalne stanowisko wobec feminatywów – dostrzega ich przydatność i zaleca ich użycie, jednakże zastrzega, że decyzja należy do użytkowników języka i nie każdy z nich wyraża życzenie używania danych form.

Kolejną moją hipotezą jest to, że feminatywy straciły swoją dawną neutralność i stały się swoistym markerem przynależności politycznej. Dlaczego? A dlatego, że do masowej wyobraźni wprowadziły je (na nowo) polityczki, takie jak Izabela Jaruga-Nowacka czy Joanna Mucha. Jako społeczeństwo mamy tendencję do nietraktowania polityki poważnie, silnie wartościujemy jej elementy i trywializujemy zachowania polityków. Ponadto polityka mocno polaryzuje – skoro „oni” używają feminatywów, to „my” już nie powinniśmy lub odwrotnie. Moim zdaniem nie powinno tak być – widzialność kobiet w języku jest kwestią uniwersalną, ponieważ służy nam wszystkim.

 

Martyna F. Zachorska – jezykoznawczyni, doktorantka na Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, nauczycielka, tłumaczka z języka angielskiego. Prowadzi badania nad użyciem feminatywów. Popularyzatorka nauki – na Instagramie jako @ksiezniczkazpierniczka

Zobacz także

Podoba Ci się ten artykuł?

Tak
Nie

Powiązane tematy:

Zainteresują cię również:

Seksizm życzliwy to dyskryminacja w białych rękawiczkach / fot. Getty Image

Seksizm życzliwy to dyskryminacja w białych rękawiczkach: „Musimy porzucić bonusy, które wynikają z pozornie lepszego postrzegania kobiet”

Swiatłana Cichanouska. Pierwszą wojnę stoczyła o zdrowie syna, drugą wypowiedziała białoruskiemu reżimowi

„Starzenie się jest cholernie seksowne”. Julia Fox wypowiada wojnę koncernom sprzedającym „przeciwstarzeniowe” kosmetyki

Anne Hathaway

Anne Hathaway do przywódców najbogatszych państw świata: Wykorzystujemy kobiety. Musimy przestać karać je za troskę

Polska kardiolożka w elitarnym gronie najlepszych naukowców z całego świata

„Nie ma rozmowy o dojrzałej kobiecości bez zastanowienia się nad tym, jaką się było dziewczynką” – mówi Sylwia Szwed z „Kosmosu dla dziewczynek”

"Będziesz kim zechcesz, bo możesz żyć jak chcesz". Nowa kampania biżuterii Yes po raz kolejny wzrusza i skłania do refleksji / screen YouTube

„Będziesz, kim zechcesz, bo możesz żyć, jak chcesz”. Nowa kampania biżuterii Yes po raz kolejny wzrusza i skłania do refleksji

Alanis Morissette ostro o branży muzycznej, która dyskryminuje kobiety. W proteście nie pojawiła się na ważnej ceremonii

Aga Wojciechowska: Kobietom jest znacznie trudniej w zawodzie strażaka, ale to nie oznacza, że są dyskryminowane

Nastolatek

Syn opowiedział o „zabawie” z kolegami. Jak rodzice powinni zareagować, tłumaczy edukatorka seksualna

Kadr z serilau chirurdzy /fot. abc.com

„To są takie kobiety, których nie lubimy”. Jak być albo nie być „Chirurgów” zawisło na włosku przez lożę starszych mężczyzn

„Równie dobrze” – nowa kampania Centrum Praw Kobiet obnaża stereotypy, które krzywdzą matki i ojców

Kobieta w ciąży leży na tapczanie

„Kobiety w ciąży zażywają leki, po cichu tracą swoje dzieci w okropnym bólu, przechodzą nieludzko bolące procedury (…) Ciąża może boleć i nie musicie się tego wstydzić” – apeluje Elwira Rutkowska

Dr Agata Szade / fot. archiwum prywatne

Dr Agata Szade: „Jeśli chodzi o bycie kobietą-naukowcem, to myślę, że w Polsce naprawdę nie jest najgorzej”

„Hidżab to nie jest temat zastępczy. To jest symbol kontroli władzy. Kobiety otwarcie rzucają jej rękawicę” – rozmowa z Aleksandrą Chrobak o kobiecej rewolucji w Iranie

Edyta Broda bezdzietnik.pl

„Strach przed samotnością to nie jest powód, żeby mieć dzieci” – mówi Edyta Broda, autorka bloga dla nie-rodziców

Pilotka LPR: Zdarzyło się, że pacjenci nie kryli obaw na mój widok, mówiąc: „O Boże! Pani będzie mnie wiozła?!”

Symbol emancypacji kobiet, walki o wolność i… technika rehabilitacji. Skąd się wziął światowy szał na jazdę na wrotkach?

Dziś jest najlepszy ostatni dzień, żebyś zaczęła zajmować się swoimi pieniędzmi

„Pieniądze można porównać do zakładania maseczki tlenowej w samolocie. Najpierw zakładasz ją sobie, potem dzieciom. Z finansami jest tak samo” – mówi Dominika Nawrocka, edukatorka finansowa

Chrissy Teigen

„Ona jest taką drama queen”, „Przestań już o tym mówić”. Chrissy Teigen spotkała się z hejtem po wyznaniu o aborcji. Modelka odpowiedziała

„Wszyscy dookoła widzieli we mnie super towarzyską, zaradną dziewczynę. Nikt nie zdawał sobie sprawy, ile mojej uwagi zajmuje picie” – mówi Asia Skwierczyńska, znana jako Sober Polish Girl

Gospodarce zagrażają wykształcone kobiety. Tak wynika z raportu węgierskiego NIK-u / gettyimages

Gospodarce zagrażają wykształcone kobiety. Tak wynika z raportu węgierskiego NIK-u

Lisa LaFlamme

Prezenterka telewizyjna zwolniona z pracy za siwe włosy. „Oniemiałam. Wciąż jestem w szoku” – komentuje

Meghan Markle

Meghan Markle w podcaście dla kobiet walczy ze stereotypami. „Jeśli jesteś ambitną kobietą, to z pewnością jesteś wyrachowana, samolubna lub agresywna”

Najpopularniejsze

Ćwiczenia na biust

Ćwiczenia na biust. 6 sposobów na jędrne piersi

Kobieta wąchająca kwiat

Choroby mają zapach – wiedziałaś o tym?

Fit Matka Wariatka / Facebook

Agresja i fałszywa troska na profilu „Fit Matki Wariatki”. Przyszedł czas na pato-fitness. Hello Zdrowie mówi temu nie!

kobieta na wydmach

„Odpuszczanie” jest dobre dla ambitnych i konsekwentnych kobiet – podpowiada nam psycholożka Anita Kruszewska

Ćwiczenia na rozciąganie barków

Rozciąganie stawów barkowych – te ćwiczenia na pewno ci się przydadzą

Kobieta ćwiczy

Ćwiczenia na wzmocnienie kręgosłupa – łatwe i skuteczne

Kobieta w stroju fitness

Oponka na brzuchu. Jak zredukować ten problem?

Joga hormonalna – sposób na równowagę

Kasia Bigos trenerka

Ćwiczenia z hantlami – wypracuj smukłe ramiona

Kobieta ćwiczy

Twoje biodra są zbyt mało elastyczne? Oto zestaw ćwiczeń, które pomogą je rozruszać

8 rzeczy, za które pokochają cię twoje stawy. Nie tylko wysiłek fizyczny!

Smartfon a dolegliwości / istock

Smartfon a dolegliwości, które może wywołać. To nie tylko bezsenność

Kobieta ćwiczy

Dzień się dopiero rozpoczął, a ciebie już ktoś wyprowadził z równowagi? Poznaj 5 kroków, które pozwolą zapanować nad emocjami

Kobieta popijająca winko

„Alkoholiczka, która pije wino albo piwo, twierdzi, że nie ma problemu”. Kobiecy alkoholizm

7 najgorszych typów butów dla twoich stóp. Jakie obuwie może być niebezpieczne?

kobieta z hantelkami

Ćwiczenia na jędrne pośladki z hantlami. Zamiast tylko siedzieć na pupie – ćwicz ją!

×