Przejdź do treści

HELLO PIONIERKI: Jak Józefa Kodisowa otwierała drzwi polskim filozofkom i psycholożkom, znosząc „ćmiakanie” kolegów-studentów

Józefa Krzyżanowska-Kodisowa/grafika: Joanna Zduniak
Podoba Ci
się ten artykuł?
Udostępnij bliskim
Najnowsze
Objawy odstawienia alkoholu. Jakie są korzyści z niepicia alkoholu?
8 rzeczy, których organizm kobiety nie wybacza po 30-tce
Billie Eilish: straciłam fanów, bo ludzie boją się dużych piersi
Billie Eilish straciła fanów po tym, jak zmieniła wizerunek. „Ludzie boją się dużych cycków”
Festiwal filmowy tylko dla zaszczepionych
Polski festiwal filmowy tylko dla zaszczepionych. „Pragniemy zapewnić naszym uczestnikom bezpieczną i komfortową atmosferę”
Kobieta siedzi na łóżku z laptopem
Uważaj na fałszywy SMS o nałożonej kwarantannie. Mazowiecki sanepid ostrzega: nie klikajcie w podany link!

Podczas studiów w Zurichu była bohaterką niejednego skandalu obyczajowego, jako jedna z pierwszych kobiet w Europie obroniła doktorat z filozofii a w USA założyła pierwszą uczelnię dla Polonii. Oto Józefa Krzyżanowska-Kodisowa!

 

Urodziła się 19 kwietnia 1865 roku w majątku Załucze na Nowogródczyźnie w rodzinie Erazma Krzyżanowskiego i Zofii z Kozielskich. Ojciec, zubożały szlachcic, prawnik, sam kształcił swoje córki, bo żyły w czasach, kiedy kobiety mogły uczyć się tylko na nielegalnych pensjach. „Wykołysała ją popowstaniowa rozpacz. Kilku członków rodziny na wygnaniu, w tajgach Sybiru. Inni na rumowiskach spalonych gniazd, na zgliszczach własności z dziada, pradziada. Pod krzyżami mogił. Wiecznie w żałobie” – tak górnolotnie opisuje czołową polską filozofkę i psycholożkę z przełomu wieków Cecylia Walewska, autorka wydanej w 1922 roku książki „W walce o równe prawa. Nasze bojownice”. Zawdzięczamy jej także opis naszej bohaterki: „Spokojna, blada twarz dr Kodisowej ma w sobie głębię dobroci, ale i twardy, zbłąkany na ustach upór. Niezłomna jest w postanowieniach swoich. Niezłomna w przekonaniach i niepokonana w pracy bez godzin wytchnienia. Skąd siły w tej bladej, wątłej kobiecie? Skąd ta niezmożona wytrwałość?”

Józefa Krzyżanowska była jedną z trzech pierwszych studentek w Genewie. W pamiętnikach opisała, jak razem z Iną Kalininą, Rosjanką z Warszawy, broniły się przed niewyszukanymi żartami kolegów: „[…] na lekcji fizyki, koleżanka moja, bardzo młoda i ładna panna Kalinina mówi do mnie: ‘Nie wiem, co mam zrobić. Ten Francuz wlazł między ławki i ogląda moje nogi.’ – ‘Przejdźmy na drugą stronę sali’- odpowiadam. Wychodzimy przy wykrzykach protestujących studentów i przechodzimy na drugą stronę. Tam jesteśmy nadzwyczaj dobrze przyjęte przez Włochów. Po chwili profesor każe zaciemnić okna. Ta strona sali, którąśmy opuściły, zaczyna ćmiakać, co ma oznaczać pocałunki” – czytamy.

Teodora Krajewska/grafika: Joanna Zduniak

Po roku nauki Krzyżanowska przeniosła się do Zurychu, gdzie także nie znalazła się łatwo w międzynarodowym towarzystwie. Spędziła tam jednak cztery lata, studiując filozofię, psychologię i fizjologię. „Z profesorów najwybitniejszy był R. Avenarius (filozof niemiecki, twórca empiriokrytycyzmu – przyp. red.). Po pół roku studiów poszłam do niego, aby się zapisać do filozoficznego seminarium. Avenarius przyjął mnie bardzo dobrze i przemawiał nieco wzniośle: ‘Puszcza się pani na szerokie morze filozofii’, ale wyraźnie nie był ze mnie niezadowolony” – wspominała po latach. Współpraca z wybitnym naukowcem zaowocowała doktoratem, w którym zajęła się analizą empiriokrytycyzmu, nurtu filozofii opartego na wiedzy. W kolejnych latach poświęciła się pogłębionym studiom nad tą dziedziną, zajmowała się także psychologią i edukacją.

W Zurichu Krzyżanowska poznała i poślubiła Teodora Kodisa, najzdolniejszego studenta medycyny, jakiego znała, który jej „bardzo swym rozumem imponował. […] Małżeństwo wyszło dobre, o ile mogło być dobre wobec prawnej i społecznej utraty samodzielności kobiety” – napisała po latach. Kodisowie byli znani szczególnie w kręgach opozycyjnych. „Kodis był wtedy zajadłym terrorystą, zgodnie z całym programem Narodnej Woli. Okazało się, iż poza medycyną pracuje nad przyrządem śmiercionośnym dla cara.[…] Były to marzenia człowieka mało obznajmionego z trudnościami technicznymi dla takiego narzędzia, […] poczciwy do szpiku kości, ideolog czystej wody, straszył ludzi swoją ponurą twarzą otoczoną ciemnym zarostem, i jakimś wzrokiem, którego dzisiaj nie umiem zdefiniować, ale który, jak wiem o tym z rozmów, ciążył na każdym, kto z nim rozmawiał. Ironicznie przezwaliśmy go ‘czarnym charakterem’, za co nie obrażał się” – tak wspominał męża Krzyżanowskiej Ludwik Krzywicki.

Jadwiga Beaupré /grafika: Joanna Zduniak

W gronie bliskich znajomych Kodisów był m.in. Gabriel Narutowicz, wówczas student inżynierii, a później prezydent RP. Plotki mówiły, że wielokrotnie oświadczał się Józefie, ale ta odrzucała awanse. Głośno było także o jej romansie z braćmi Hauptmannami (jeden z nich został później laureatem literackiego Nobla). Krzyżanowska nie porusza we wspomnieniach wątku romansu, ale żona jednego z Hauptmannów napisała w pamiętnikach, że Polka namieszała w głowie jej mężowi.

W 1893 roku Teodor Kodis wierny ideom socjalistycznym i zaangażowany w wybuch w Zurichu, był zmuszony uciekać. Wybrał Stany Zjednoczone – bardzo modny wówczas kierunek emigracji Europejczyków. W ślad za nim za ocean podążyła także Józefa.

W Chicago została aktywną działaczką Związku Polaków w Ameryce, organizując uniwersytet ludowy dla emigrantów polskich i nie zaniedbując pracy naukowej. Poza wykładami na uczelni razem z mężem objeżdżali osady polskie w Stanach Zjednoczonych, wygłaszając odczyty, które gromadziły tłumy słuchaczy.

Środowisko, w którym działała Kodisowa w USA, było bardzo postępowe: „To właśnie niezwykle aktywne kobiety, a nie ‘niewiasty’ pobożne, cnotliwe i bierne. Wyraźnie zarysowuje się tu inny model patriotyzmu i nowe wyobrażenie o zdolnościach, możliwościach kobiety – przede wszystkim aktywnej i kreatywnej, kobiety jako uczonej, twórczyni, działaczki. Raz kolejny podkreślę: ów sygnał idzie z ‘polskiej Ameryki’” – tak charakteryzuje jej działania w USA jedno z wydawnictw opisujących amerykańską Polonię przełomu XIX i XX w.

Doświadczenia przy organizacji systemu szkolnictwa poza oficjalnym systemem przydało się bardzo, kiedy w 1901 roku wrócili już do Polski z córką urodzoną rok wcześniej na emigracji. Osiedlili się w Mińsku Litewskim, gdzie Józefa zorganizowała uniwersytet ludowy i polski dział w bibliotece publicznej. Była także naczelnikiem Wydziału Oświaty i Kultury w zarządzie Mińska.

Kazimiera Bujwidowa /grafika: Joanna Zduniak

Podczas I wojny światowej pomagała na froncie jako sanitariuszka, a już w wolnej Polsce, jako wdowa, wyjechała do Warszawy. Pracowała w administracji prezydenta Moraczewskiego, później organizowała system stołecznych bibliotek. W latach 30. wykładała psychologię na Wolnej Wszechnicy Polskiej. „Nie ośmieliłabym się pisać pamiętników, gdyby życie moje nie wypadało w bardzo ciekawej epoce. Przeżyłam tryumf trzech wielkich idei: równouprawnienia kobiet, zmartwychwstania Polski, upadku caratu. Jeśli doliczyć do tego postęp, jak przypadł w udziale socjalizmowi, to należy przyznać, że epoka ta była obfita w wydarzenia” – tak rozpoczyna się jej pamiętnik, który zachował się w rękopisie w Bibliotece Narodowej. Opisuje w nim lata 1870-1890, czyli czas dzieciństwa i studiów w Genewie, a później w Zurichu.

Józefa Kodisowa zmarła w 1940 r. Filozofowie wracają jeszcze niekiedy do jej studiów poświęconych empiriokrytycyzmowi, ale bardziej znane są dokonania w dziedzinie psychologii – była jedną z pierwszych naukowczyń zajmujących się popularyzowaniem psychologii. Jej córka Ewa była znaną w PRL artystką zajmującą się tworzeniem gobelinów.

Zobacz także

Podoba Ci się ten artykuł?

Tak
Nie

Powiązane tematy:

Zainteresują cię również:

Aborcja – w Polsce i na świecie. Jak wygląda, ile kosztuje?

HELLO PIONIERKA: Jak Eugenia Waśniewska przebiła szklany sufit, zarabiając 100 lat temu tyle, ile jej koledzy na tych samych stanowiskach

Simone Biles

Simone Biles: Nie chcę, aby kolejna młoda gimnastyczka ani jakakolwiek inna osoba doświadczyła horroru, który przeżyłam

"Jeśli nic się nie zmieni, wybuchnie epidemia” – mówi Małgorzata Olasińska-Chart/fot. Getty Images

„120 tys. afgańskich uciekinierów czekających wokół lotniska w Kabulu jest pozbawionych pomocy medycznej. Jeśli nic się nie zmieni, wybuchnie epidemia” – mówi Małgorzata Olasińska-Chart

Dwie kobiety

Wampiry energetyczne – objawy, cechy. Jak się bronić?

Teodora Krajewska/grafika: Joanna Zduniak

HELLO PIONIERKI: Jak Teodora Krajewska została pierwszą lekarką i bohaterką narodową Bośni, bo leczyła muzułmanki

Kabul, 20 sierpnia / zdj. Haroon Sabawoon/Anadolu Agency via Getty Images

„Kilka dni temu w Polsce wylało się szambo”. Natalia Gebert o reakcjach Polaków na kryzys w Afganistanie

Angelina Jolie

Angelina Jolie założyła konto na Instagramie, by wspierać prawa człowieka. Udostępniła poruszający list młodej Afganki

„Dałyśmy się zrobić w bambuko. Ale właściwie to nie miałyśmy wyjścia”. Małgorzata Akkus o kulturze diety

HELLO PIONIERKI: Jak Jadwiga Sikorska „po trupie profesora” pokazała, gdzie jest „miejsce dla pań” na uniwersytecie, a potem w aptekarstwie

Ludwika Włodek w Afganistanie/

Ludwika Włodek: Cykl kroków w tył i w przód starszym Afgankom jest znany, ale dziewczynom, które urodziły się w innych realiach, może być bardzo ciężko

Kobiety w Afganistanie protestują przeciwko talibom. "Nie uciszajcie nas"

Kobiety w Afganistanie protestują przeciwko talibom. „Nie uciszajcie nas. Wesprzyjcie nas”

Jak nie mówić o uchodźcach i uchodźczyniach? Wyjaśnia Mateusz Adamczyk, wykładowca z UW

Sytuacja kobiet w Kabulu

Dramatyczna sytuacja kobiet w Afganistanie. „Muszę spalić wszystko, co udało mi się osiągnąć przez 24 lata mojego życia”

Alicja Dorabialska/grafika: Joanna Zduniak

HELLO PIONIERKI: Jak Alicja Dorabialska tłumaczyła komunistom, że Marks i Engels nic nie wnieśli do chemii fizycznej

Daria Abramowicz, psycholożka sportu

„Niepowodzenie w sporcie czy w pracy to nie jest informacja o nas – że jesteśmy słabi, gorsi, mniej wartościowi” – tłumaczy Daria Abramowicz, psycholożka sportu

Indonezyjska armia rezygnuje z "testu na dziewictwo"

Indonezyjska armia rezygnuje z „testu na dziewictwo”. Kandydatki do wojska nie będą już poddawane poniżającej praktyce

Anna Saletra

Przeżyli wspólnie 47 lat, jedno odeszło minutę po drugim. To syndrom złamanego serca – wyjaśnia psycholożka Anna Saletra

dr Alicja Puścian/fot. P. Gamdzyk

„Brak kobiet w nauce przekłada się bardzo drastycznie i bardzo bezpośrednio na życie przeciętnej rodziny Kowalskich” – mówi dr Alicja Puścian, neurobiolożka

Zofia Szlekierówna /grafika: Joanna Zduniak

HELLO PIONIERKI: Jak Zofia Szlenkierówna podniosła polskie pielęgniarstwo do rangi najpiękniejszej ze sztuk pięknych

6 związkowych pułapek

6 związkowych pułapek. Często wpadamy w nie przez samych siebie

Priorytety doradcy Czarnka: „Kluczowe jest właściwe wychowanie kobiet, a mianowicie ugruntowanie dziewcząt do cnót niewieścich”. Kobiety odpowiadają

Psycholożka Małgorzata Pawlińska

„Dziś wrażliwość kojarzy się ze słabością. Tymczasem dawniej u boku dobrego władcy często stał wysoko wrażliwy doradca” – mówi Małgorzata Pawlińska

Kobiety

Czeszki mogą porzucić sufiks „-ova” w nazwiskach. Prezydent podpisał ustawę

Najpopularniejsze

Ćwiczenia na biust. 6 sposobów na ujędrnienie i podniesienie piersi

Choroby mają zapach – wiedziałaś o tym?

Kobieta mindfulness

Mindfulness dla początkujących. Kasia Bem zdradza 5 prostych zasad uważności

Twój kręgosłup potrzebuje wsparcia? Oto kilka ćwiczeń, które go wzmocnią

4 sposoby na pozbycie się oponki z brzucha. I nie chodzi wcale o robienie brzuszków

Kobieta popijająca winko

„Alkoholiczka, która pije wino albo piwo, twierdzi, że nie ma problemu”. Kobiecy alkoholizm

Kobieta trzyma psa na rękach

Stres. Jak sobie z nim radzić? Oto 14 pomysłów, jak poradzić sobie ze stresem

kobieta na wydmach

„Odpuszczanie” jest dobre dla ambitnych i konsekwentnych kobiet – podpowiada nam psycholożka Anita Kruszewska

Ćwiczenia na rozciąganie barków

Rozciąganie stawów barkowych – te ćwiczenia na pewno ci się przydadzą

5 ćwiczeń, które zredukują stres

Ćwiczenia na odstresowanie. Zobacz 5 ćwiczeń od trenerki fitness

Intymne dolegliwości rowerzystek. Sprawdź, jak zadbać o siebie w trakcie rowerowych wojaży

Fit Matka Wariatka / Facebook

Agresja i fałszywa troska na profilu „Fit Matki Wariatki”. Przyszedł czas na pato-fitness. Hello Zdrowie mówi temu nie!

Dzień się dopiero rozpoczął, a ciebie już ktoś wyprowadził z równowagi? Poznaj 5 kroków, które pozwolą zapanować nad emocjami

Po pracy nie masz już na nic siły? Oto 6 sposobów na odzyskanie energii wieczorem

Gdy kobieta staje się przedmiotem, a gwałt wydaje się romantyczny

„365 dni”: gdy kobieta staje się przedmiotem, a gwałt wydaje się romantyczny

7 najgorszych typów butów dla twoich stóp. Jakie obuwie może być niebezpieczne?