Przejdź do treści

HELLO PIONIERKI: Jak Józefa Kodisowa otwierała drzwi polskim filozofkom i psycholożkom, znosząc „ćmiakanie” kolegów-studentów

Józefa Krzyżanowska-Kodisowa/grafika: Joanna Zduniak
Podoba Ci
się ten artykuł?
Udostępnij bliskim
Lekarz miał 6,5 minuty na przyjęcie jednego pacjenta. „Doniosłem sam na siebie”
Ciężko ustać ci w tej pozycji? Naukowcy mówią, o czym może to świadczyć
Pijesz kawę przed pójściem na zakupy? Wydasz i kupisz więcej
Siostra Bożenna dotkliwie o diecie szpitalnej: „Stan odżywienia 70 proc. pacjentów ulega pogorszeniu podczas hospitalizacji”
„Potrzebujemy więcej zieleni. To nie jest już kwestia estetyki, a najlepszy sposób na ochronę przed katastrofalnymi skutkami upałów” – apeluje ekoaktywistka Paulina Górska

Podczas studiów w Zurichu była bohaterką niejednego skandalu obyczajowego, jako jedna z pierwszych kobiet w Europie obroniła doktorat z filozofii a w USA założyła pierwszą uczelnię dla Polonii. Oto Józefa Krzyżanowska-Kodisowa!

 

Urodziła się 19 kwietnia 1865 roku w majątku Załucze na Nowogródczyźnie w rodzinie Erazma Krzyżanowskiego i Zofii z Kozielskich. Ojciec, zubożały szlachcic, prawnik, sam kształcił swoje córki, bo żyły w czasach, kiedy kobiety mogły uczyć się tylko na nielegalnych pensjach. „Wykołysała ją popowstaniowa rozpacz. Kilku członków rodziny na wygnaniu, w tajgach Sybiru. Inni na rumowiskach spalonych gniazd, na zgliszczach własności z dziada, pradziada. Pod krzyżami mogił. Wiecznie w żałobie” – tak górnolotnie opisuje czołową polską filozofkę i psycholożkę z przełomu wieków Cecylia Walewska, autorka wydanej w 1922 roku książki „W walce o równe prawa. Nasze bojownice”. Zawdzięczamy jej także opis naszej bohaterki: „Spokojna, blada twarz dr Kodisowej ma w sobie głębię dobroci, ale i twardy, zbłąkany na ustach upór. Niezłomna jest w postanowieniach swoich. Niezłomna w przekonaniach i niepokonana w pracy bez godzin wytchnienia. Skąd siły w tej bladej, wątłej kobiecie? Skąd ta niezmożona wytrwałość?”

Józefa Krzyżanowska była jedną z trzech pierwszych studentek w Genewie. W pamiętnikach opisała, jak razem z Iną Kalininą, Rosjanką z Warszawy, broniły się przed niewyszukanymi żartami kolegów: „[…] na lekcji fizyki, koleżanka moja, bardzo młoda i ładna panna Kalinina mówi do mnie: ‘Nie wiem, co mam zrobić. Ten Francuz wlazł między ławki i ogląda moje nogi.’ – ‘Przejdźmy na drugą stronę sali’- odpowiadam. Wychodzimy przy wykrzykach protestujących studentów i przechodzimy na drugą stronę. Tam jesteśmy nadzwyczaj dobrze przyjęte przez Włochów. Po chwili profesor każe zaciemnić okna. Ta strona sali, którąśmy opuściły, zaczyna ćmiakać, co ma oznaczać pocałunki” – czytamy.

Teodora Krajewska/grafika: Joanna Zduniak

Po roku nauki Krzyżanowska przeniosła się do Zurychu, gdzie także nie znalazła się łatwo w międzynarodowym towarzystwie. Spędziła tam jednak cztery lata, studiując filozofię, psychologię i fizjologię. „Z profesorów najwybitniejszy był R. Avenarius (filozof niemiecki, twórca empiriokrytycyzmu – przyp. red.). Po pół roku studiów poszłam do niego, aby się zapisać do filozoficznego seminarium. Avenarius przyjął mnie bardzo dobrze i przemawiał nieco wzniośle: ‘Puszcza się pani na szerokie morze filozofii’, ale wyraźnie nie był ze mnie niezadowolony” – wspominała po latach. Współpraca z wybitnym naukowcem zaowocowała doktoratem, w którym zajęła się analizą empiriokrytycyzmu, nurtu filozofii opartego na wiedzy. W kolejnych latach poświęciła się pogłębionym studiom nad tą dziedziną, zajmowała się także psychologią i edukacją.

W Zurichu Krzyżanowska poznała i poślubiła Teodora Kodisa, najzdolniejszego studenta medycyny, jakiego znała, który jej „bardzo swym rozumem imponował. […] Małżeństwo wyszło dobre, o ile mogło być dobre wobec prawnej i społecznej utraty samodzielności kobiety” – napisała po latach. Kodisowie byli znani szczególnie w kręgach opozycyjnych. „Kodis był wtedy zajadłym terrorystą, zgodnie z całym programem Narodnej Woli. Okazało się, iż poza medycyną pracuje nad przyrządem śmiercionośnym dla cara.[…] Były to marzenia człowieka mało obznajmionego z trudnościami technicznymi dla takiego narzędzia, […] poczciwy do szpiku kości, ideolog czystej wody, straszył ludzi swoją ponurą twarzą otoczoną ciemnym zarostem, i jakimś wzrokiem, którego dzisiaj nie umiem zdefiniować, ale który, jak wiem o tym z rozmów, ciążył na każdym, kto z nim rozmawiał. Ironicznie przezwaliśmy go ‘czarnym charakterem’, za co nie obrażał się” – tak wspominał męża Krzyżanowskiej Ludwik Krzywicki.

W przestrzeni zakupowej HelloZdrowie znajdziesz produkty polecane przez naszą redakcję:

PROMOCJA
Zdrowie umysłu
Less Stress from Plants 60 kaps. wegański
60,00 zł 90,00 zł
Jadwiga Beaupré /grafika: Joanna Zduniak

W gronie bliskich znajomych Kodisów był m.in. Gabriel Narutowicz, wówczas student inżynierii, a później prezydent RP. Plotki mówiły, że wielokrotnie oświadczał się Józefie, ale ta odrzucała awanse. Głośno było także o jej romansie z braćmi Hauptmannami (jeden z nich został później laureatem literackiego Nobla). Krzyżanowska nie porusza we wspomnieniach wątku romansu, ale żona jednego z Hauptmannów napisała w pamiętnikach, że Polka namieszała w głowie jej mężowi.

W 1893 roku Teodor Kodis wierny ideom socjalistycznym i zaangażowany w wybuch w Zurichu, był zmuszony uciekać. Wybrał Stany Zjednoczone – bardzo modny wówczas kierunek emigracji Europejczyków. W ślad za nim za ocean podążyła także Józefa.

W Chicago została aktywną działaczką Związku Polaków w Ameryce, organizując uniwersytet ludowy dla emigrantów polskich i nie zaniedbując pracy naukowej. Poza wykładami na uczelni razem z mężem objeżdżali osady polskie w Stanach Zjednoczonych, wygłaszając odczyty, które gromadziły tłumy słuchaczy.

Środowisko, w którym działała Kodisowa w USA, było bardzo postępowe: „To właśnie niezwykle aktywne kobiety, a nie ‘niewiasty’ pobożne, cnotliwe i bierne. Wyraźnie zarysowuje się tu inny model patriotyzmu i nowe wyobrażenie o zdolnościach, możliwościach kobiety – przede wszystkim aktywnej i kreatywnej, kobiety jako uczonej, twórczyni, działaczki. Raz kolejny podkreślę: ów sygnał idzie z ‘polskiej Ameryki’” – tak charakteryzuje jej działania w USA jedno z wydawnictw opisujących amerykańską Polonię przełomu XIX i XX w.

Doświadczenia przy organizacji systemu szkolnictwa poza oficjalnym systemem przydało się bardzo, kiedy w 1901 roku wrócili już do Polski z córką urodzoną rok wcześniej na emigracji. Osiedlili się w Mińsku Litewskim, gdzie Józefa zorganizowała uniwersytet ludowy i polski dział w bibliotece publicznej. Była także naczelnikiem Wydziału Oświaty i Kultury w zarządzie Mińska.

Kazimiera Bujwidowa /grafika: Joanna Zduniak

Podczas I wojny światowej pomagała na froncie jako sanitariuszka, a już w wolnej Polsce, jako wdowa, wyjechała do Warszawy. Pracowała w administracji prezydenta Moraczewskiego, później organizowała system stołecznych bibliotek. W latach 30. wykładała psychologię na Wolnej Wszechnicy Polskiej. „Nie ośmieliłabym się pisać pamiętników, gdyby życie moje nie wypadało w bardzo ciekawej epoce. Przeżyłam tryumf trzech wielkich idei: równouprawnienia kobiet, zmartwychwstania Polski, upadku caratu. Jeśli doliczyć do tego postęp, jak przypadł w udziale socjalizmowi, to należy przyznać, że epoka ta była obfita w wydarzenia” – tak rozpoczyna się jej pamiętnik, który zachował się w rękopisie w Bibliotece Narodowej. Opisuje w nim lata 1870-1890, czyli czas dzieciństwa i studiów w Genewie, a później w Zurichu.

Józefa Kodisowa zmarła w 1940 r. Filozofowie wracają jeszcze niekiedy do jej studiów poświęconych empiriokrytycyzmowi, ale bardziej znane są dokonania w dziedzinie psychologii – była jedną z pierwszych naukowczyń zajmujących się popularyzowaniem psychologii. Jej córka Ewa była znaną w PRL artystką zajmującą się tworzeniem gobelinów.

Zobacz także

Podoba Ci się ten artykuł?

Tak
Nie

Powiązane tematy:

Zainteresują cię również:

chłopak i dziewczyna w lesie

„Nie zmieniajmy na siłę partnera, tak samo jak nie chcemy, aby to on zmieniał nas”. Jak poradzić sobie z kryzysem w związku podczas wakacji?

Hello Pionierka: Jak Halina Jędrzejewska-Dudzik wróciła po wojnie z Londynu, by zostać lekarką i pomagać kolegom z AK

„W naszej kulturze rywalizacja między siostrami jest często bardziej zaogniona” – o toksycznych relacjach między rodzeństwem mówi psycholożka Małgorzata Rutkowska

Hello Pionierka: Jak Barbara Duhl zostawiła karierę naukową, żeby pracować dla innych jako pediatra i opozycjonistka

Gruba w głowie. „Schudłam 18 kg i poczułam się oszukana. Czekałam na wielką zmianę, a czułam się tylko gorzej”

„W ustawieniach Hellingera chodzi o udrożnienie często zablokowanego przepływu miłości” /fot. Pexels

„W ustawieniach Hellingera chodzi o udrożnienie często zablokowanego przepływu miłości”. O kontrowersyjnej metodzie pracy z emocjami

„W pomaganiu można się zatracić i przesadzić. Dlatego warto zrozumieć potrzeby drugiego człowieka i poznać swoje ograniczenia” – mówi psycholożka Sylwia Żbik-Weiss

Hello Pionierka: Jak Marta Płaska została mentorką polskiej instrumentalizacji, szkoląc pielęgniarki operacyjne i aplikując chorym „słowne relanium”

Kobieta siedzi na moście nad jeziorem

Zastanawiasz się, czy wakacje solo to oby na pewno dobry pomysł? Poznaj 5 korzyści płynących z takiego urlopu

Hello Pionierki: Jak Maria Grzegorzewska, ucząc nauczycieli miłości i akceptacji, zbudowała polską pedagogikę specjalną

Malina Błańska: „Z okazji Dnia Matki w Polsce powinniśmy kobietom palić znicze”. Jak mówienie o trudach bycia mamą zbliża nas do szczęśliwego macierzyństwa

HELLO PIONIERKI: Jak Irena Białówna, pionierka białostockiej pediatrii, stała się bohaterką hiphopowej piosenki

"Karanie ciszą jest przemocą. Zawsze prowadzi do pogorszenia relacji" - podkreśla psycholożka

„Karanie ciszą jest przemocą. Zawsze prowadzi do pogorszenia relacji” – podkreśla psycholożka

„Nie uważam, żeby politycy i sędziowie mieli decydować o sprawach kobiet”- Nancy Pelosi ostro o antyaborcyjnym prawie

„Divorce party może być jak publiczny spektakl mający na celu 'odczarowanie’ sytuacji społecznie uznawanej za porażkę”. O tym, czy rozwód zawsze musi oznaczać traumę, mówi socjolog prof. Mariola Bieńko

HELLO PIONIERKI: Jak Lili Goldstein pomagała budować w Zabrzu stolicę polskiej kardiologii

Kobiety w burkach

Afganki znów założą burki. Janina Ochojska: „Talibowie złamali wszystkie obietnice i oczekiwania odnośnie respektowania prawa kobiet w Afganistanie”

Ugryź się w język i zostaw na boku swoje rozpasane ego. Jak się kłócić, żeby było dobrze?

HELLO PIONIERKI: Jak Anna Rydlówna organizowała krakowskie pielęgniarstwo, by udowodnić, że nie jest Haneczką

Barbara Filipczyńska /fot. archiwum prywatne

„Kiedy dusza ustala kierunek działania, a umysł je realizuje, zaczynamy żyć tak, jak chcemy”. Czym jest Soul Coaching® mówi Barbara Filipczyńska

„Obdarowywanie może być manipulacją”. Kiedy prezenty mogą stać się problemem, pisze Milena Wojnarowska, psycholożka

Amerykanki będą miały trudniejszy dostęp do aborcji? Szokujący projekt sędziego ujrzał światło dziennie

„Jeśli są kobiety, które potrzebują pomocy – my zrobimy wszystko, żeby jej udzielić”. O koalicji kobiet Siostrzeństwo Polsko-Ukraińskie mówi Grzegorz Łaguna, rzecznik prasowy Kulczyk Foundation

Przytulanie mężczyzn

Przytulanie mężczyzny. Dlaczego niektórzy ludzie nie chcą się przytulać?

Najpopularniejsze

Ćwiczenia na biust

Ćwiczenia na biust. 6 sposobów na jędrne piersi

Kobieta wąchająca kwiat

Choroby mają zapach – wiedziałaś o tym?

Kobieta ćwiczy

Oto 7 ćwiczeń, za które twój kręgosłup ci podziękuje. Wystarczy niewiele, by poczuć znaczną różnicę

Kobieta w stroju fitness

Oponka na brzuchu. Jak zredukować ten problem?

Kobieta ćwiczy

Twój kręgosłup potrzebuje wsparcia? Oto kilka ćwiczeń, które go wzmocnią

kobieta na wydmach

„Odpuszczanie” jest dobre dla ambitnych i konsekwentnych kobiet – podpowiada nam psycholożka Anita Kruszewska

Intymne dolegliwości rowerzystek. Sprawdź, jak zadbać o siebie w trakcie rowerowych wojaży

para na kanapie

Czy można być niewiernym… genetycznie? Rozwiewamy wątpliwości

Jak dbać o nogi w podróży?

Ćwiczenia na rozciąganie barków

Rozciąganie stawów barkowych – te ćwiczenia na pewno ci się przydadzą

Fit Matka Wariatka / Facebook

Agresja i fałszywa troska na profilu „Fit Matki Wariatki”. Przyszedł czas na pato-fitness. Hello Zdrowie mówi temu nie!

Kasia Bigos trenerka

Ćwiczenia z hantlami – wypracuj smukłe ramiona

7 najgorszych typów butów dla twoich stóp. Jakie obuwie może być niebezpieczne?

Kobieta ćwiczy

Dzień się dopiero rozpoczął, a ciebie już ktoś wyprowadził z równowagi? Poznaj 5 kroków, które pozwolą zapanować nad emocjami

Ty zawsze w trzech swetrach, a dalej ci zimno? Oto kilka możliwych przyczyn

Kobieta popijająca winko

„Alkoholiczka, która pije wino albo piwo, twierdzi, że nie ma problemu”. Kobiecy alkoholizm

×