Underparenting, czyli schyłek ery nadopiekuńczości. „Co dziecko potrafi zrobić samo, niech zrobi samo”

Jolanta Pawnik: Przez lata uczyliśmy się, że dobry rodzic jest uważny, dostępny, zaangażowany, rozmawia z dzieckiem o emocjach, wspiera je. Dzisiaj rodzicielstwo bywa właściwie pełnym etatem: organizujemy, wozimy, pilnujemy, przypominamy, pomagamy. Skąd wzięło się przekonanie, że powinniśmy tak intensywnie uczestniczyć w życiu dziecka? Zmieniły się dzieci, świat czy nasze wyobrażenie o dobrym rodzicielstwie?

Izabela Kubalska: Myślę, że nakłada się na siebie kilka rzeczy. Zdecydowanie zmienił się świat i zmieniła się wiedza, jaką mamy o dzieciach. Urodziłam się w latach 80. i za czasów moich rodziców nie było mowy o podręcznikach, warsztatach, webinarach. Rodzice wychowywali dzieci bardziej intuicyjnie, trochę tak, jak sami byli wychowywani.

Kiedy urodził się mój syn, jedną z moich pierwszych myśli było, że chcę wychowywać go świadomie, z uważnością na jego potrzeby. W tym czasie popularne było przekonanie, że dziecka nie powinno się nosić, ani z nim spać. Pamiętam, że kupiłam kiedyś taki poradnik, w którym zalecano odkładanie płaczącego dziecka i stopniowe wydłużanie czasu, zanim do niego wrócimy. Zrobiłam tak jeden raz. Zobaczyłam miesięczne dziecko, które zanosi się płaczem, i zrozumiałam, że absolutnie tak nie chcę. Chcę, żeby moje dziecko czuło moją bliskość.

Myślę, że wielu rodziców z mojego pokolenia ma podobne doświadczenie. Nasi rodzice wychowywali nas najlepiej, jak potrafili w czasach, w których żyli, ale my chcieliśmy inaczej, bo wiedzieliśmy więcej o rozwoju dziecka, jego potrzebach, zdrowiu psychicznym.

Tylko że tutaj pojawia się bardzo cienka granica: kiedy moja obecność przy dziecku jest bliska i potrzebna, a kiedy staje się już nachalna, przeszkadzająca w rozwoju? Wiemy coraz więcej o tym, czego potrzebuje dziecko, ale często nie umiemy znaleźć momentu, w którym naszej opieki jest już wystarczająco dużo.

Czyli można przekroczyć granicę, za którą troska zaczyna dziecku przeszkadzać?

Tak. Myślę, że czasami stoi za tym także nasze własne poczucie wartości. Kiedy wspomogę dziecko, zainterweniuję u nauczyciela, dopilnuję, żeby nie poszło głodne, przypomnę, żeby wzięło kanapkę, śniadaniówkę, strój na WF, to wiem, że moje dziecko będzie się dobrze czuło i dzięki temu i ja poczuję się lepiej. Mam poczucie: zrobiłam wszystko, moje dziecko jest w pełni zaopiekowane. Naszym rodzicielskim zadaniem jest budowanie poczucia wartości naszego dziecka, a nie własnego poczucie wartości kosztem dziecka. Bo pilnując śniadaniówki, stroju i wszystkich codziennych spraw, czego uczymy długofalowo? Tego, że mama zawsze pamięta i zawsze przypomni, że nie trzeba pilnować swoich spraw. Albo ja nie umiem pilnować swoich spraw, więc musi robić to rodzic.

Dużo mówi się dziś o overparenting, rodzicach helikopterach, pojawia się nawet określenie „korpodzieciństwo”, kiedy niemal cały czas dziecka jest zaplanowany i podporządkowany jego rozwojowi. Co dzieje się z dzieckiem, kiedy organizujemy i zabezpieczamy mu właściwie wszystko?

To może pójść w różne strony. Po pierwsze mamy dzieci, które mniej potrafią, mają mniejsze poczucie sprawstwa i niższe poczucie własnej wartości, bo rodzice robią wszystko za nie. Rodzic nad wszystkim czuwa, o wszystkim decyduje, wybiera zajęcia dodatkowe. Dziecko nie ma możliwości skontaktować się ze sobą, sprawdzić, co właściwie lubi, czego nie lubi, czego chce, jakie jest, bo cały czas ma wszystko zorganizowane.

A przecież ono może pójść na judo, pochodzić trochę i stwierdzić: „Nie chcę tu chodzić. I na razie nie chcę żadnych zajęć dodatkowych”. I to też może być w porządku. Jeżeli cały czas prowadzimy dziecko wyznaczoną ścieżką, ono ma mniej okazji do poznawania siebie. Ma mniej sprawczości, mniej rzeczy potrafi zrobić, a przez to może też gorzej czuć się w świecie.

Izabela Kubalska /fot. archiwum prywatne

Weźmy prosty przykład przedszkolaka. Jedna mama rano szybko zakłada dziecku skarpetki, spodnie, bluzę, bo tak jest szybciej i sprawniej. Druga wstanie 15 czy 20 minut wcześniej i powie: „Pomogę ci, ale ty włóż jedną skarpetkę, ja drugą”. Powoli się uczymy. Potem dziecko widzi w przedszkolnej szatni, że nie potrafi dobrze założyć bluzy czy zapiąć suwaka i musi czekać na panią, podczas gdy koledzy spokojnie robią to sami.

Czy jest jakaś prosta zasada, która pomaga rodzicowi zdecydować: zrobić to za dziecko czy się wycofać?

Mam taką złotą zasadę: co dziecko potrafi zrobić samo, niech zrobi samo.

Oczywiście przedszkolak ma inne możliwości niż nastolatek, ale sprawdzajmy: czy potrafi samo nalać sobie wody? Zebrać ubrania i zanieść je do prania? Nawet maluszek, dwulatek, któremu zmieniamy pieluszkę, może ją potem sam wyrzucić do śmietnika. Z przedszkolakiem wiele rzeczy robimy wspólnie, bo on dopiero się ich uczy. Wspólnie sprzątamy zabawki, odkładamy książki, buty, wieszamy kurtkę. Jeżeli przygotujemy mu odpowiednie warunki, na przykład wieszak na jego wysokości albo stołeczek, dzięki któremu dosięgnie do umywalki, może coraz więcej rzeczy robić sam.

Zasada uczenia dziecka samodzielności jest taka: najpierw rodzic pokazuje, potem robimy razem, następnie rodzic wspiera, a kiedy widzi, że dziecko już sobie radzi, wycofuje się.

To samo dotyczy obowiązków domowych. Dwu-, trzylatek może pomóc rozładować sztućce ze zmywarki, nalać mleko do naleśników, coś zamieszać. Dziecko szkolne może przygotować sobie kanapkę, płatki czy tosty. Stopniowo przekazujemy mu też odpowiedzialność za higienę, porządek, własne rzeczy.

Oczywiście to wymaga czasu i cierpliwości. Znacznie szybciej jest powiedzieć: „Ja ci umyję ręce, ja cię ubiorę, ja zrobię jedzenie, bo nabrudzisz w kuchni”. Dlatego polecam uczenie takich rzeczy w weekend, podczas urlopu czy wakacji, kiedy czas nas aż tak nie goni. Jeżeli dzisiaj rodzic się trochę wysili, za miesiąc czy trzy miesiące będzie miał wolne ręce, bo dziecko będzie potrafiło zrobić to samo bez niego.

W szkole dochodzi kolejna pokusa: pakowanie plecaka, pilnowanie zadań, ocen, terminów. Gdzie tutaj możemy oddać dziecku odpowiedzialność?

Kiedy słyszę o odrabianiu za dzieci lekcji czy pakowaniu im wszystkiego do plecaka, myślę: skąd to dziecko ma wiedzieć, co ono w ogóle ma w tym plecaku, skoro samo go nie pakowało?

Oczywiście są dzieci, które potrzebują więcej wsparcia, na przykład mają trudności z koncentracją uwagi, ADHD czy są w spektrum. Wtedy mogę przy nim usiąść, czytać przedmioty z planu i mówić: „Jutro masz matematykę, polski, plastykę…, a dziecko pakuje”. Czyli wspieram, ale ono nadal robi to samo.

Pamiętam sytuację z moim synem. Był wtedy chyba w czwartej albo piątej klasie i miał się czegoś nauczyć na polski. Cały czas mówił mi, że wszystko umie, a następnego dnia wrócił, rzucił się na łóżko i płakał, bo dostał jedynkę. Pocieszyłam go i powstrzymałam się od powiedzenia: „A nie mówiłam”, ale kiedy się uspokoił, zapytałam, jaki ma pomysł na naprawę sytuacji. Odpowiedział: „Jutro pójdę do pani od polskiego i zapytam, czy mogę poprawić. Dzisiaj się pouczę. A potem możesz mnie przepytać?”. To był jego plan. Ja w czasie jego płaczu już miałam w głowie rozwiązanie, mogłam powiedzieć, że napiszę do pani, żeby go przepytała, ale się powstrzymałam, bo wiedziałam, że ważniejsze jest, żeby on sam na to wpadł i załatwił sprawę. Następnego dnia wrócił dumny z siebie, bo poprawił i dostał piątkę. To był jego plan i jego sukces.

Czyli zamiast chronić dziecko przed każdym dyskomfortem, czasami powinniśmy pozwolić mu go doświadczyć?

Tak. Miałam kiedyś klientów, których syn chodził na piłkę nożną. Miał ulubiony bidon z logo Legii i zwyczaj rzucania plecaka z rzeczami na trening na podłogę. Rodzice wielokrotnie mówili, że zniszczy sobie ten bidon, w końcu rzeczywiście go połamał. Oczywiście bardzo rozpaczał, bo był to jego ulubiony bidon. Rodzicom serce pękało, wiec natychmiast kupili mu nowy. Jaką dostał naukę? Że jeśli coś się popsuje, rodzice zaraz to odkupią. A mógł trochę doświadczyć tego braku. Mógł używać zwykłego bidonu, odłożyć pieniądze albo poczekać do urodzin czy świąt.

Mam wrażenie, że współczesne dzieci stosunkowo rzadko doświadczają braku. My sami często pamiętamy, że czegoś nie mieliśmy, że koleżanka miała, a nas nie było stać albo czegoś nie można było kupić. I teraz chcemy sprawić, żeby nasze dzieci tej pustki nie czuły.

Sama w pewnym momencie zobaczyłam, że pokoje moich dzieci pękają w szwach od zabawek, i powiedziałam: koniec, nie kupuję więcej. Chcecie, możecie kupić coś za pieniądze ze swojej skarbonki. I 10 razy zastanowili się, zanim wydali swoje pieniądze. Potem mieliśmy zasadę: jeżeli jednej rzeczy się pozbędziecie, możemy pomyśleć o następnej. Albo można poczekać do świąt czy urodzin. To też jest dla dziecka ważne: uczy się cierpliwości, zamiast dostawać wszystko tu i teraz.

A co z nastolatkiem? Tutaj wyręczanie wygląda już zupełnie inaczej.

Przy nastolatkach potrzebujemy asertywności połączonej z życzliwością. Nastolatek powie nam: „Zaraz. Nie chce mi się, wolę poleżeć, spotkać się z kolegami, posiedzieć w telefonie”. Łatwo wejść wtedy w awanturę, a daleko na tym nie zajedziemy. Lepiej ustalić wspólnie, za co odpowiada w domu. U nas na przykład synowie rozładowują zmywarkę, wyrzucają śmieci, odkurzają dom, robią sobie posiłki. Jeżeli ja zrobię coś za któregoś, mówię: „Okej, ja zrobiłam coś za ciebie, więc teraz proszę cię, żebyś ty, zrobił to, co ja miałam zrobić”. Jednocześnie jeśli widzę, że jest w złym nastroju, niewyspany czy głodny, nie muszę natychmiast egzekwować obowiązku. Mogę zapytać: „Zrobisz to teraz, za dziesięć minut czy za pół godziny?”. Zmywarce naprawdę nic się przez te pół godziny nie stanie, natomiast dziecko poczuje, że je widzimy, słyszymy z jego potrzebami, planami…

Wymagania są potrzebne. Niedawno wychodziliśmy z mężem, a starszy syn zapytał: „Co my mamy zjeść na obiad?”. Odpowiedziałam: „Macie pełną lodówkę, coś sobie zorganizujecie”. I usłyszałam: „Aha, okej”. Jeżeli dzieci mówią: „Mamo, mam to brudne”, mogę odpowiedzieć: „To wstaw pranie”. Jeśli potrzebuje patelni, a jest brudna, może ją umyć. Ja nie biegnę jej myć tylko dlatego, że on właśnie jej potrzebuje.

Dawniej autonomia oznaczała często dziecko z kluczem na szyi, samodzielną drogę do szkoły, sklep, podwórko. Dzisiaj szkoła bywa na drugim końcu miasta, mieszkamy na zamkniętych osiedlach, dzieci muszą być zawożone. Jak w takich warunkach nauczyć je realnej samodzielności?

Metodą małych kroków. Najpierw dziecko może robić różne rzeczy samodzielnie w domu, zostać samo na kilka godzin w domu. Potem może samo wyjść na osiedle. Kiedy jest trochę starsze, może wyjść za bramę do najbliższego sklepu. Później pojedzie gdzieś rowerem, następnie autobusem. Zwiększamy odległość stopniowo i obserwujemy, jak sobie radzi.

Tak było u mnie. Kiedy synowie potrafili już sami bawić się na placu zabaw, ja spacerowałam dookoła. Oddalałam się, ale widziałam, że są bezpieczni i w razie potrzeby mogę szybko dotrzeć. Potem oni wychodzili, a ja zostawałam w domu, chociaż raz czy dwa schodziłam albo dzwoniłam sprawdzić, czy wszystko jest w porządku. W końcu zobaczyłam, że sobie radzą, potrafią bezpiecznie wyjść i wrócić.

To wymaga również od rodzica przełamania własnego lęku. Wiadomo, że kiedy dziecko siedzi w domu np. przed komputerem, nie muszę się martwić, gdzie jest i co robi. Ale ono w ten sposób nie uczy się samodzielności, poznawania świata ani kontaktów społecznych. Kiedy wychodzi samo, musi sobie bez mamy i taty trochę poradzić.

Warto też brać samodzielność pod uwagę przy naszych rodzinnych decyzjach. Moi synowie chcieli kiedyś chodzić na zajęcia na drugim końcu miasta. Postawiłam zdecydowane weto, bo wiedziałam, że dowożenie ich będzie dla mnie oznaczało dodatkowe kilka godzin w samochodzie w tygodniu. Dostali do wyboru zajęcia bliżej i zapewnienie, że kiedy będą starsi i będą mogli dojeżdżać sami autobusem albo rowerem, wybiorą tamte zajęcia. Dziecko może być niezadowolone, ale rodzic też ma swoje granice i możliwości.

Jest jeszcze jedna przestrzeń, którą bardzo chętnie dzieciom zagospodarowujemy: nuda. Dziecko mówi: „Mamo, nudzi mi się” a my natychmiast stajemy się animatorami. Dlaczego tak trudno pozwolić dziecku po prostu się ponudzić?

Bo włącza nam się poczucie winy, że nasze dziecko jest niewłaściwie zaopiekowane. Ono się nudzi, a przecież powinno być szczęśliwe, zadowolone i uśmiechnięte. Trudno nam przyjmować nieprzyjemne emocje dziecka. Kiedy jest smutne, zezłoszczone czy sfrustrowane, niektórzy rodzice odbierają to jako komunikat: jestem złym rodzicem, źle organizuję mu czas, źle się nim opiekuję. Tymczasem trudne emocje są tak samo częścią życia jak radość, ekscytacja czy spokój. Dziecko może czuć frustrację, rozczarowanie, nudę, pustkę. Dlatego trzeba czasami wytrzymać jego: „Mamo, nie wiem, co robić, chodź!”. Można powiedzieć: „Przyjdę za dziesięć minut, kiedy wypiję kawę, zrobię zupę czy wstawię pranie. A ty w tym czasie spróbuj coś wymyślić”. Często okazuje się, że zanim minie dziesięć minut, dziecko samo znalazło sobie zajęcie. Musimy tylko wytrzymać to jęczenie i marudzenie.

Frustracja i nuda mogą być początkiem pytania o to, co ja właściwie lubię, co mnie interesuje. Z nudy mogą rodzić się zainteresowania. Nuda jest dziecku potrzebna, by miało szansę zorientować się, kim jest, co lubi, a czego nie lubi. Taka pustka potrafi coś uruchomić. Nie wyprzedzajmy jej kolejnymi atrakcjami.

Ale w świecie naszych dzieci są telefony, laptopy, przy których zwykła zabawa może wydawać się kompletnie nieatrakcyjna. Czy wtedy również mamy powiedzieć: „To się ponudź”?

Tutaj zrobiłabym wyjątek. Jeżeli dziecko ma już duży problem z ekranami i zaczynamy wprowadzać ograniczenia, po odłożeniu telefonu czy komputera może naprawdę nie wiedzieć, co ze sobą zrobić, bo ma mniej bodźców. Wtedy warto się tą nudą przez pewien czas zaopiekować. Zrobić coś z dzieckiem, możemy pójść na wycieczkę, na plac zabaw, zbudować coś z klocków, zagrać w planszówkę. Pokazać dziecku, że można robić dużo ciekawych rzeczy poza ekranem. Dorosły może trochę wejść z dzieckiem w ten świat, a potem stopniowo się odsuwać.

Mój syn miał kiedyś taki etap, że niemal za każdym razem po graniu mówił, że nie ma nic do robienia, bo wszystko jest nudne, beznadziejne. Zanim zaczął grać, dawałam mu kartkę, żeby narysował, a później napisał, co może robić, kiedy wyznaczony na granie czas się skończy. Kiedy później mówił, że się nudzi, odsyłałam go do tej kartki, tam były jego własne pomysły. Czyli z jednej strony wspieramy, jesteśmy obok ze zrozumieniem jednocześnie wytrzymujemy frustrację dziecka i jego marudzenie. Nie musimy natychmiast usuwać każdego dyskomfortu.

Próbując ochronić dziecko przed dyskomfortem, bardzo łatwo przejmujemy jego sprawczość. Dotyczy to także relacji z rówieśnikami, które  stają się powoli deficytowe? Jak tu pomóc, ale nie wyręczyć dziecka?

Czasami potrzebne jest po prostu stworzenie okazji. Jeśli widzimy, że w grupie przedszkolnej czy klasie nie ma bliskich kolegów, możemy zapytać, kogo lubi, skontaktować się z rodzicem tego dziecka, zaproponować wspólny plac zabaw.

Pamiętam taki okres, kiedy mój syn nie miał bliskich kolegów w klasie. Była paczka, która trzymała się razem, a on pozostawał trochę poza nią. W piątej klasie coś się zmieniło, może bardziej zintegrowali się na wycieczce i syn naturalnie wszedł do grupy.

Niedawno na zebraniu w liceum usłyszałam, że rodzice uczniów pierwszej klasy już na początku września składali podania o zmianę klasy, bo ich dzieci się nie zintegrowały. Ale przecież to nowa szkoła, nowa klasa, wychowawca, wszystko jest nowe i stresujące. Dajmy sobie czas. Czasami znalezienie dobrego kolegi trwa tydzień, trzy tygodnie, czasem kilka miesięcy.

Zadaniem rodzica nie musi być natychmiastowe pójście do dyrektora z podaniem o zmianę klasy. Możemy rozmawiać z dzieckiem, wspierać je, powiedzieć: „Rozumiem, że jest ci trudno”. Ale ono również może spróbować podejść do kogoś, zagadać, zaprosić na lody. Jeżeli natychmiast rozwiązujemy problem za dziecko, zamiast dać mu sprawczość, okradamy dziecko z nauki kontaktów społecznych, komunikacji z rówieśnikami.

Czyli dzieci potrzebują od nas trochę mniej rodzicielstwa?

Myślę, że przede wszystkim potrzebują rodzicielstwa, które patrzy długofalowo. Nadmierna opieka jest wygodna dla obu stron tu i teraz. Rodzic ma wszystko pod kontrolą, a dziecko nie musi doświadczać wielu trudności. Tylko że mamy te dzieci przez kilkanaście lat i naszym zadaniem jest przygotować je do życia bez nas.

Często rodzice mówią: „On ma naukę, więc nie będę mu dokładać obowiązków”. Tylko że potem to dziecko w końcu się usamodzielni, wyprowadzi z domu i nagle musi zrobić pranie, posprzątać, ugotować, zadbać o siebie, załatwić swoje sprawy. Jeżeli wcześniej musiało tylko się uczyć, a wszystko inne miało podane pod nos, codzienność może je przytłoczyć.