Lista, której nie widać
Nie zawsze najbardziej męczące jest samo wykonywanie tych wszystkich obowiązków. Często większym obciążeniem okazuje się konieczność ciągłego pamiętania o tym, co trzeba zrobić, zaplanowania tego z wyprzedzeniem i dopilnowania, żeby niczego nie przeoczyć. Bo rodzinne życie nie dzieje się przecież samo. Ktoś musi wiedzieć, co jest jutro, co trzeba kupić, gdzie trzeba zawieźć dzieci i kiedy przypada kolejna wizyta u dentysty. I bardzo często tą osobą jestem właśnie ja.
Wiem, o której dzieci kończą lekcje. Wiem, kiedy jest basen, kiedy judo, a kiedy szachy. Pamiętam, które dziecko potrzebuje stroju sportowego, a które ma jutro przynieść blok techniczny. Wiem, że we wtorek trzeba zrobić większe zakupy, bo w środę oboje mają zajęcia po szkole. Pamiętam o kontroli u lekarza, urodzinach koleżanki z klasy i o tym, że kończy się papier do drukarki.
To nie są wielkie rzeczy. Każda z osobna zajmuje kilka minut. Problem w tym, że tych „kilka minut” tworzą dziesiątki każdego dnia.
Czym jest mental load?
Mental load to niewidzialna praca umysłowa, związana z organizowaniem codzienności – przewidywaniem potrzeb, planowaniem, podejmowaniem decyzji i pilnowaniem, by niczego nie przeoczyć. Socjolożka Allison Daminger, która badała podział obowiązków domowych, określa ten rodzaj zaangażowania mianem „pracy poznawczej”. Jak pokazują badania, jest ona mniej widoczna niż gotowanie, sprzątanie czy zakupy, ale bez niej trudno byłoby sprawnie zorganizować codzienne życie rodziny.
Czy w lodówce jest mleko na śniadanie? Czy uprałam strój do judo? Czy zapłaciłam za wycieczkę? Czy dziecko ma spakowane klapki na basen? Czy zostało coś na szybki obiad po powrocie z zajęć?
To właśnie te drobne pytania składają się na mental load. Każde z osobna wydaje się banalne, ale razem tworzą nieustannie działający w tle system przypomnień. Naukowcy zwracają uwagę, że ten rodzaj pracy właściwie nie ma końca – potrzeby rodziny trzeba stale przewidywać, organizować, a potem sprawdzać, czy wszystko przebiegło zgodnie z planem.
I właśnie dlatego można być zmęczoną nawet wtedy, kiedy trudno wskazać jeden konkretny powód. To nie musi być wyczerpanie po całym dniu biegania. Czasem bardziej męczy nieustanne bycie „centrum dowodzenia”. Telefon, komputer, wiadomości ze szkoły, lista zakupów, plan tygodnia. Wszystko trzeba połączyć w całość.
Praca nie kończy się po wyjściu z biura
Do tego dochodzi jeszcze praca zawodowa. Muszę odpowiedzieć na wiadomości, zrobić prezentację, pojechać na spotkanie, dowieźć projekt, być skupiona przez osiem godzin. W pracy również ktoś czegoś ode mnie potrzebuje, ktoś na coś czeka, coś ma swój termin.
Koniec pracy zawodowej nie oznacza końca obowiązków. Gdy zamykam komputer, w głowie nadal mam listę rzeczy do zrobienia: trzeba przygotować obiad, zrobić zakupy, przypilnować lekcji, nastawić pranie, ogarnąć kuchnię. I jeszcze pamiętać, że sama również potrzebuję czystych ubrań, chwili ruchu, odpoczynku, wizyty u lekarza, fryzjera czy zwyczajnie dziesięciu minut ciszy.
Brzmi jak dużo? Bo jest dużo.
O tym, jak rozpoznać moment, w którym przeciążenie zaczyna wpływać na nasze funkcjonowanie, zapytałam Agnieszkę Zblewską, terapeutkę Terapii Skoncentrowanej na Rozwiązaniach.
„Szybciej będzie, jeśli zrobię to sama”
Ekspertka zwraca uwagę, że źródła przeciążenia nie zawsze zaczynają się w dorosłym życiu. Dorosłość może jedynie stworzyć przestrzeń, w której wcześniej wykształcone schematy zaczynają mocniej dochodzić do głosu. Wiele kobiet dorastało przecież w przekonaniu, że kobieta powinna być pomocna, odpowiedzialna i gotowa zajmować się innymi. Czasem te komunikaty były wypowiadane wprost, a czasem wystarczyło obserwowanie rodzinnego podziału obowiązków.
– Bywało i nadal bywa, że dorastająca dziewczynka dostaje szczególnie dużo uznania wtedy, kiedy jest grzeczna, pomocna, odpowiedzialna, kiedy „nie sprawia problemów” i można na niej polegać – tłumaczy Agnieszka Zblewska.
Agnieszka Zblewska, terapeutka / Fot. archiwum prywatne
Jednocześnie terapeutka podkreśla, że taki wzorzec może zostać z kobietą na długo. W dorosłym życiu zamiast myśli „biorę na siebie za dużo”, może pojawić się raczej przekonanie: „przecież trzeba”, „ktoś musi”, „szybciej będzie, jeśli zrobię to sama”.
Dlatego, zdaniem ekspertki, samo obserwowanie objawów przeciążenia może nie wystarczyć. Jeśli przez lata nauczyłyśmy się traktować je jak coś normalnego, możemy zauważyć problem dopiero wtedy, gdy organizm zacznie wyraźnie protestować.
„Muszę” też może być sygnałem przeciążenia
Czasem pierwszym sygnałem, że bierzemy na siebie za dużo, nie jest jeszcze zmęczenie, ale sposób, w jaki zaczynamy mówić o codziennych obowiązkach.
– Warto poprzyglądać się także własnemu językowi – zwraca uwagę Agnieszka Zblewska i dodaje, że szczególnie ważne mogą być powtarzające się myśli: „muszę pamiętać…”, „muszę dopilnować…”, „jak ja tego nie zrobię, to…”, „jeszcze tylko to ogarnę…”.
Rolki
Zamiast automatycznie przyjmować je za prawdę, warto zatrzymać się i sprawdzić, skąd właściwie bierze się przekonanie, że to właśnie my musimy się czymś zająć.
– Bo przeciążenie nie zawsze krzyczy. Czasami przez wiele miesięcy, a nawet lat, bardzo grzecznie mówi: „Jeszcze dam radę” – podkreśla.
Podział obowiązków to nie wszystko. Chodzi o odpowiedzialność
Sama lista obowiązków, które wykonuje każdy z domowników, może nie wystarczyć. Jeśli jedna osoba nadal musi pamiętać, co należy zrobić, delegować zadania i sprawdzać, czy zostały wykonane, mental load pozostaje po jej stronie.
Jak podkreśla Agnieszka Zblewska, kluczowe jest rozróżnienie między pomocą a współodpowiedzialnością.
– Jeżeli jedna osoba mówi: „powiedz mi, co mam zrobić”, to choćby miała najlepsze intencje, i tak zarządzanie nadal pozostaje po drugiej stronie – mówi w rozmowie z Hello Zdrowie terapeutka.
Prawdziwe odciążenie zaczyna się wtedy, gdy druga osoba przejmuje odpowiedzialność za cały obszar – nie tylko wykonanie pojedynczego zadania, ale również za pamiętanie o nim, planowanie i doprowadzenie sprawy do końca. To może oznaczać, że partner sam pamięta o wizytach lekarskich dzieci, umawia je i pilnuje kolejnych terminów albo w całości przejmuje organizację zajęć dodatkowych. Chodzi o to, żeby dana sprawa rzeczywiście przestała być czymś, co trzeba mieć z tyłu głowy.
– Nie da się przekazać odpowiedzialności, nadal trzymając ją mocno w rękach – zaznacza Zblewska i dodaje, że dlatego należy czasem sprawdzić, co się stanie, kiedy nie przypomnimy, nie poprawimy i nie wyręczymy. Nie we wszystkim naraz – wystarczy jedna mała rzecz. Być może coś wydarzy się inaczej, niż byśmy chciały. Ale właśnie wtedy możemy zobaczyć, co rzeczywiście wymaga naszego pilnowania, a gdzie inni domownicy mogą przejąć odpowiedzialność.
Jak odzyskać przestrzeń w głowie?
Czy można wyjść z roli rodzinnej menedżerki? Zdaniem Agnieszki Zblewskiej tak, ale nie trzeba zaczynać od wielkiej rewolucji.
– Samо hasło „odpuść” może być dla przeciążonej kobiety kolejnym zadaniem do wykonania. Teraz, oprócz całej reszty, ma jeszcze nauczyć się dobrze odpuszczać – zauważa nasza rozmówczyni. – Nie zaczynałabym więc od pytania: „co powinnam odpuścić?”. Bardziej interesowałoby mnie: „po czym poznałabym, że w mojej codzienności jest choć odrobinę więcej przestrzeni dla mnie? Co robiłabym wtedy inaczej? Czego robiłabym trochę mniej?” – dodaje.
Ekspertka proponuje najpierw przyjrzeć się temu, czym właściwie zarządzamy. Nie tylko temu, co robimy, ale również całej niewidzialnej pracy, która poprzedza wykonanie zadania. Dopiero kiedy rozpiszemy tę niewidzialną część zadań, zaczyna być widać ich prawdziwy ciężar. Potem można wybrać jedną rzecz, którą oddamy komuś innemu i naprawdę przestać jej pilnować. To może być sprawdzanie wiadomości ze szkoły, organizowanie wizyty u dentysty czy przypominanie o codziennym obowiązku.
Nie zawsze będzie łatwo. Ktoś może zrobić coś inaczej, później albo mniej dokładnie, niż zrobiłybyśmy to same. Właśnie wtedy warto zadać sobie pytanie: „czy naprawdę oddaję odpowiedzialność, czy tylko oddaję wykonanie zadania, nadal pozostając jego niewidzialną kierowniczką?”.
– Być może ktoś inny znajdzie własne rozwiązanie. Być może pojawi się dyskomfort, ale obok niego również odrobina ulgi – wyjaśnia ekspertka. – To raczej stopniowe odkrywanie, że troska nie musi oznaczać dźwigania wszystkiego – podsumowuje.
Odzyskiwanie przestrzeni w głowie wymaga czasem zgody na to, że inni domownicy mają własny sposób działania. Nie wszystko musi być zrobione po naszemu, żeby było zrobione wystarczająco dobrze. I może właśnie o to chodzi najbardziej: nie o to, żeby jeszcze lepiej zarządzać rodzinną codziennością, ale żeby przestać być jej całodobowym centrum dowodzenia. Bo odzyskany czas i przestrzeń można wreszcie przeznaczyć także na siebie.
– Matka nie jest menedżerką całej rodziny 24 godziny na dobę. I nie powinna też być na swoim drugim etacie sama – dodaje na zakończenie Agnieszka Zblewska.
Agnieszka Zblewska – terapeutka TSR. Pracuje z osobami doświadczającymi m.in. przeciążenia emocjonalnego, kryzysów, trudności w stawianiu granic oraz destrukcyjnych relacji. Autorka książki „Oblicza toksyczności. Jak rozpoznać destrukcyjne metody działania i jak się przed nimi chronić” oraz serwisu psychologiazycia.com.
