„Kocham moje dziecko, ale…”. 10-13 procent Polaków żałuje, że zostało rodzicami

– Rodzicielstwo w naszej kulturze jest silnie idealizowane. Mówimy o nim jako o spełnieniu, sensie życia, naturalnym etapie rozwoju. Przyznanie się do żalu podważa ten obraz i bywa odbierane jako moralnie podejrzane. To tak, jakby ktoś kwestionował jedną z podstawowych wartości społecznych. Dodatkowo istnieje lęk, że mówienie o żalu może „zaszkodzić dzieciom” albo zachęcić innych do rezygnacji z rodzicielstwa – mówi psycholog rozwoju dr hab. Konrad Piotrowski, prof. Uniwersytetu SWPS.

Ewa Podsiadły-Natorska: Jak definiuje się zjawisko żałowania rodzicielstwa? Czy to tymczasowy kryzys, czy może poczucie straty wobec decyzji o posiadaniu dzieci?

Dr hab. Konrad Piotrowski: Żałowanie rodzicielstwa definiuję jako trwałe, powracające przekonanie, że decyzja o zostaniu rodzicem była błędem – że gdyby można było cofnąć czas, wybrałoby się inaczej. To bardzo ważne rozróżnienie: nie mówimy tu o chwilowym zmęczeniu, złości czy kryzysie rozwojowym dziecka. Każdy rodzic ma momenty, kiedy mówi „mam dość”. Żałowanie rodzicielstwa to coś głębszego – to refleksja nad własną biografią, nad utraconymi możliwościami, nad alternatywnym życiem, które „mogło się wydarzyć”.

Czym to się różni od wypalenia rodzicielskiego?

Wypalenie rodzicielskie dotyczy przede wszystkim wyczerpania – emocjonalnego, psychicznego, czasem fizycznego. Rodzic czuje się przeciążony, zdystansowany, ma poczucie, że nie daje rady. Ale może jednocześnie uważać, że decyzja o dziecku była słuszna. W praktyce te zjawiska mogą się przenikać, bo długotrwałe wypalenie sprzyja myśleniu „co by było, gdyby…”, ale koncepcyjnie to dwie różne rzeczy: jedno dotyczy oceny decyzji życiowej, drugie – kondycji w roli.

prof. Konrad Piotrowski /fot. archiwum prywatne

Czy żałowanie rodzicielstwa różni się w jakiś sposób między kobietami i mężczyznami?

Z moich badań i z danych międzynarodowych wynika, że sam poziom deklarowanego żalu nie musi znacząco różnić się między kobietami i mężczyznami. Natomiast różni się kontekst i źródła napięcia. Kobiety częściej są przeciążone obowiązkami opiekuńczymi, częściej doświadczają konfliktu między pracą a domem, a także silniejszej presji społecznej, by być „idealną matką”. Jeśli pojawia się żal, bywa on powiązany z poczuciem utraty autonomii i nierówności. U mężczyzn częściej słyszymy narrację o utracie wolności, ograniczeniu spontaniczności, poczuciu, że nie odnaleźli się w roli, która nie była wcześniej centralna dla ich tożsamości. Warto też pamiętać, że mężczyznom trudniej bywa mówić o takich emocjach, więc dane ankietowe mogą nie oddawać w pełni skali zjawiska. Psychologiczny mechanizm – porównywanie obecnego życia z wyobrażonym alternatywnym scenariuszem – jest jednak bardzo podobny u obu płci.

Jak duża jest skala tego zjawiska w Polsce i na świecie? Jak na tle reszty świata „wypada” nasz kraj?

Szacunki zależą od sposobu pomiaru, ale w krajach rozwiniętych zwykle mówimy o kilku do kilkunastu procentach rodziców, którzy deklarują, że gdyby mogli cofnąć czas, nie zdecydowaliby się na dziecko. To nie jest większość, ale też nie jest to margines rzędu promili. W Polsce wyniki mieszczą się w bardzo podobnym zakresie jak w Europie Zachodniej czy Ameryce Północnej. W naszym kraju ok. 10-13 proc. rodziców ma przekonanie, że decyzja o dzieciach była błędna.

Zjawisko to nie wydaje się specyficzne kulturowo. Pojawia się zarówno w społeczeństwach bardziej tradycyjnych, jak i bardziej liberalnych. Różni się natomiast gotowość do mówienia o nim. W krajach, gdzie debata publiczna jest bardziej otwarta, rodzice chętniej przyznają się do ambiwalentnych uczuć. W Polsce temat wciąż jest wrażliwy, więc realna skala może być nieco niedoszacowana. Ale myślę, że jesteśmy coraz bardziej gotowi do tego, aby przestać się tym emocjonować, a zacząć się zastanawiać, jak pomóc rodzicom albo jakie ma to skutki, dajmy na to, ekonomiczne.

Jakie czynniki psychologiczne i życiowe najczęściej łączą się z żałowaniem rodzicielstwa? Wcześniejsze doświadczenia z dzieciństwa, zdrowie psychiczne, sytuacja materialna, a może coś jeszcze innego?

Najczęściej widzimy splot kilku czynników. Po pierwsze, brak wsparcia – zarówno ze strony partnera, jak i szerszej sieci społecznej. Samotne rodzicielstwo albo poczucie, że „wszystko jest na mojej głowie” znacząco podnosi ryzyko negatywnej oceny tej decyzji. Po drugie, trudna sytuacja finansowa i zawodowa. Jeśli rodzicielstwo wiąże się z pogorszeniem stabilności, łatwiej o myśli, że cena była zbyt wysoka. Po trzecie, zdrowie psychiczne – wcześniejsze epizody depresji, wysoki poziom lęku czy perfekcjonizm zwiększają podatność na krytyczne myślenie o sobie i swoim życiu. Istotne są też oczekiwania wobec rodzicielstwa. Jeśli były bardzo idealistyczne, oparte na obrazie „największego szczęścia w życiu”, zderzenie z codziennością może być szczególnie bolesne. I wreszcie relacja partnerska – kryzys w związku często wzmacnia poczucie, że decyzja o dziecku była podjęta w innych, dziś już nieaktualnych warunkach.

Dla wielu żałujących rodziców trudności, jakich doświadczają w roli rodzica, to zaledwie jeden z wielu trudnych epizodów w ich życiu. W naszych badaniach zaobserwowaliśmy, że doświadczanie przemocy ze strony rodziców w okresie dzieciństwa to ważny czynnik związany z ryzykiem późniejszego żałowania decyzji o rodzicielstwie. Nasze rodzicielstwo jest wciąż mocno zakorzenione w naszym własnym dzieciństwie.

W jaki sposób wypalenie rodzicielskie i kryzys tożsamości rodzicielskiej wiążą się z poczuciem żalu – i czy można je od siebie odróżnić? W jaki sposób?

Wypalenie rodzicielskie to przede wszystkim stan chronicznego wyczerpania. Kryzys tożsamości rodzicielskiej dotyczy pytania: „czy ja w ogóle chcę być w tej roli, czy to do mnie pasuje?”. Żal rodzicielski pojawia się wtedy, gdy odpowiedź na to pytanie jest negatywna w odniesieniu do samej decyzji. Można to sobie wyobrazić jako trzy poziomy. Najpierw zmęczenie i przeciążenie. Jeśli trwa długo, może przejść w wypalenie. Jeśli dodatkowo rodzic zaczyna czuć, że ta rola nie jest zgodna z jego potrzebami i wartościami, pojawia się kryzys tożsamości. A gdy w tej refleksji dominuje myśl „nie powinienem był/nie powinnam była w to wchodzić”, mówimy o żalu. Te zjawiska się nakładają, ale nie są tożsame, co ważne, bo wymagają nieco innych form wsparcia.

Czy żal z powodu posiadania dzieci zawsze oznacza, że ktoś „nie kocha swoich dzieci”, czy to może być zupełnie inna psychologiczna reakcja?

Absolutnie nie. To jeden z najbardziej krzywdzących mitów. Miłość do dziecka jako konkretnej osoby może współistnieć z poczuciem, że własne życie potoczyło się w kierunku, którego by się dziś nie wybrało. Rodzice często mówią: „Kocham moje dziecko, ale gdybym wiedział, jak to będzie wyglądało, podjąłbym inną decyzję”. Psychologicznie to różne poziomy doświadczenia. Miłość dotyczy relacji tu i teraz. Żal dotyczy oceny decyzji z przeszłości i alternatywnej wizji własnego życia. Te dwa wątki mogą współistnieć i to nie czyni z nikogo złego rodzica. Problem zaczyna się wtedy, gdy żal jest tak silny i przewlekły, że wpływa na codzienne zachowania wobec dziecka.

Właśnie. Jak żałowanie rodzicielstwa wpływa na rozwój dzieci i na cały system rodzinny?

Jeśli żal jest silny i nieprzepracowany, może obniżać jakość relacji. Rodzic bywa bardziej zdystansowany emocjonalnie, mniej cierpliwy, mniej zaangażowany. Dzieci są bardzo wrażliwe na klimat emocjonalny w domu. Nawet jeśli nikt nie mówi wprost o żalu, napięcie może być wyczuwalne. Z drugiej strony, samo pojawienie się takich myśli nie przesądza o złym funkcjonowaniu rodziny. Kluczowe jest to, czy rodzic ma przestrzeń, by o tym rozmawiać i szukać wsparcia. W rodzinach, gdzie emocje są nazywane i regulowane, nawet trudne doświadczenia nie muszą prowadzić do poważnych konsekwencji dla dziecka. Największym zagrożeniem jest milczenie i poczucie całkowitej izolacji.

Badania wskazują, że temat ten jest wciąż społecznym tabu. Skąd pana zdaniem bierze się niechęć do mówienia o żalu związanym z rodzicielstwem?

Rodzicielstwo w naszej kulturze jest silnie idealizowane. Mówimy o nim jako o spełnieniu, sensie życia, naturalnym etapie rozwoju. Przyznanie się do żalu podważa ten obraz i bywa odbierane jako moralnie podejrzane. To tak, jakby ktoś kwestionował jedną z podstawowych wartości społecznych. Dodatkowo istnieje lęk, że mówienie o żalu może „zaszkodzić dzieciom” albo zachęcić innych do rezygnacji z rodzicielstwa. W efekcie temat zostaje zepchnięty do prywatnych rozmów, często bardzo wąskich. Albo, i to jest chyba najczęstsze, rodzic w ogóle z nikim o tym nie rozmawia, nawet z partnerem albo partnerką. A im mniej o tym mówimy, tym większe poczucie, że „tylko ja tak mam”.

W takim razie czy osoba, której to dotyczy, może odzyskać satysfakcję z posiadania dzieci?

W wielu przypadkach tak. Żal nie musi być stanem nieodwracalnym. Jeśli zmieniają się warunki życia, poprawia się relacja partnerska, sytuacja finansowa, pojawia się wsparcie, często zmienia się też sposób myślenia o własnej decyzji. Pomocna bywa psychoterapia, która pozwala oddzielić realne trudności od surowej, perfekcjonistycznej oceny siebie. Czasem nie chodzi o to, by całkowicie „usunąć” żal, ale by nauczyć się z nim żyć w sposób, który nie niszczy relacji z dzieckiem i z samym sobą.

A co możemy zrobić jako społeczeństwo, aby te doświadczenia były lepiej rozumiane i by osoby, które je przeżywają, nie czuły się osamotnione?

Przede wszystkim potrzebujemy bardziej realistycznej narracji o rodzicielstwie, to jest takiej, która dopuszcza ambiwalencję. Rodzicielstwo może być jednocześnie źródłem miłości i frustracji, sensu i straty. To normalne, że te uczucia współistnieją. Na poziomie systemowym ważne jest wsparcie: dostęp do pomocy psychologicznej, elastyczne formy pracy, realne włączanie ojców w opiekę, sieci wsparcia dla rodziców małych dzieci. Im mniej samotności i przeciążenia, tym mniejsze ryzyko, że trudne emocje przekształcą się w trwały żal. Najważniejsze jednak jest jedno: stworzyć przestrzeń, w której można o tym mówić bez lęku przed potępieniem.