Przejdź do treści

Fakty kontra mity na temat szczepień. Wywiad ze znanym pediatrą – Łukaszem Durajskim

Łukasz Durajski w różowej marynarce
Fot. forumgwiazd.com.pl
Podoba Ci
się ten artykuł?
Udostępnij bliskim
Najnowsze
W minionym roku wykorzystano blisko 33 tys. zarodków. MZ podało dane odnośnie in vitro w Polsce
Jak się zakochują mężczyźni, a jak kobiety? O tym, jak działa i na czym polega chemia miłości, opowiada prof. dr n. med. Robert Jach
Kobiety zakochują się inaczej niż mężczyźni. Odpowiada za to chemia miłości – wyjaśnia prof. dr n. med. Robert Jach
Maja Staśko: żyjemy w świecie, w którym „nie zgwałciłbym cię” ma być obelgą, a nie podstawową zasadą każdego człowieka, który nie jest gwałcicielem
Zabawki
„Stereotypowe oczekiwania dotyczące płci ograniczają potencjał dzieci” – alarmuje Magda Korczyńska, autorka bloga „Jak wychowywać dziewczynki”
Kobieta
Co musisz wiedzieć o zwolnieniu lekarskim od psychiatry? Wyjaśnia lek. Joanna Adamiak

Czy szczepionki powodują autyzm? Czy rtęć w szczepionkach jest szkodliwa dla organizmu? Czy w trakcie laktacji można się zaszczepić? Czy w ciąży noworodek korzysta ze szczepień? – o odpowiedź na te i inne pytania poprosiliśmy pediatrę, Łukasza Durajskiego. Lekarz, prowadzący bloga Doktorek Radzi, w rozmowie z Hello Zdrowie obala popularne mity i przedstawia twarde dane na temat szczepień. 

Marta Dragan: Szczepienie a autyzm – czy szczepionki powodują autyzm?

Łukasz Durajski: To mit, którego autorem jest dr Andrew Wakefield. Wszystko zaczęło się od jego jednej, fałszywej publikacji z 1998 roku. W swojej pracy, opublikowanej na łamach czasopisma naukowego „The Lancet”, Wakefield wysnuł teorię wiążącą autyzm ze szczepionką MMR. Po 12 latach odkryto, że Wakefield zataił przed redakcją fakt opłacania badań przez firmy przeciwne szczepionce MMR. Artykuł oficjalnie wycofano, a jego autor został wykreślony z rejestru lekarzy i skazany prawomocnym wyrokiem za fałszerstwo. Jednak przez ten czas mit zdążył się zadomowić i znaleźć wielu zwolenników. Fałszerstwa Wakefielda sprawiły również, że szczepionka MMR jest dziś najbardziej przebadaną szczepionką w kontekście autyzmu. Najbardziej wiarygodne są badania ilościowe, które porównują przypadki autyzmu u pacjentów zaszczepionych i niezaszczepionych. W obu grupach odsetek jest praktycznie taki sam, a to oznacza, że szczepionka nie jest czynnikiem wywołującym autyzm.

Powielanie wyssanej z palca teorii pewnie po części wynika z tego, że pacjenci nie do końca są świadomi, jak działa szczepionka, a także jakie podłoże ma autyzm.

Oczywiście. Warto to podkreślić i przypomnieć, że autyzm przede wszystkim ma podłoże genetyczne, a szczepionka to nic innego jak podanie wirusa czy bakterii po to, by organizm bronił się przed chorobą, produkując przeciwciała. W kontekście autyzmu pojawiają się również głosy, że tego przecież kiedyś nie było. Swoich pacjentów zawsze pytam przy okazji takich rozmów, czy pamiętają, ilu mieli kolegów dyslektyków albo kolegów z ADHD. Pada odpowiedź: no nie było. Choroby były, ale nie było lekarzy, którzy mieli je zdiagnozować. Teraz są psychologowie dziecięcy, neurologopedzi, słowem cały sztab ludzi, którzy zajmują się diagnozowaniem takich przypadków. I trzeba rodzicom powtarzać, że to nie z powodu szczepionek rośnie liczba zachorowań na autyzm, ale z większych możliwości diagnostycznych niż to było naście lat temu.

Rtęć w szczepionkach – to też hasło, które ostatnio coraz głośniej wybrzmiewa. Do produkcji których szczepionek używana jest rtęć?

Zacznijmy od tego, że rtęcią nazywa się substancję czynną, czyli tiomersal. Jego ilość w szczepionkach jest śladowa, bo służy jako środek konserwujący. W tym momencie w Polsce jedynymi szczepionkami, które mogą mieć jeszcze śladowe ilości tiomersalu, są szczepionki sanepidowe DTP, czyli błonica-tężec-krztusiec. Rtęć pacjentom kojarzy się głównie ze szczepionkami skojarzonymi 5w1 czy 6w1 oraz szczepionką MMR, a co jest kompletną bzdurą, bo do produkcji tych szczepionek nie używa się tiomersalu.

Łukasz Durajski i Marta Dragan na błękitnej kanapie

Archiwum Hello Zdrowie

Jaki wpływ na nasz organizm ma tiomersal zawarty w szczepionkach?

Tak, jak wspomniałem w szczepionkach jest śladowa ilość tiomersalu, która nie ma kompletnie żadnego znaczenia dla naszego organizmu. W szczepionce DTPw w dawce 50 µg jest 25 µg etylortęci. Dla porównania podam przykład z solą kuchenną. Sól (NaCl) składa się z dwóch pierwiastków sodu i chloru. Jeżeli będziemy pić sam chlor, to zatrujemy się od razu, jeżeli sam sód, to również. Ale jeśli sól kuchenną będziemy spożywać sporadycznie, to nie przyniesie nam szkód. Tak samo z rtęcią, jeśli przyjmiemy ją w czystej postaci, to możemy się zatruć, ale w szczepionkach jest tlenek rtęci, który nie ma żadnych implikacji zdrowotnych dla pacjenta i nie należy się go bać. To nie jest rtęć, która była w termometrach, którą można było połknąć w czystej postaci i rzeczywiście się zatruć.

Szczepionki skojarzone – jakie są dostępne?

Jeśli chodzi o sanepidowe są dwie szczepionki 3w1: błonica, tężec, krztusiec oraz POLIO, WZW typu B (żółtaczka) i HIB. Skojarzone płatne są 6w1 i obejmują wszystkie wspomniane choroby oraz 5w1, które nie posiadają tylko żółtaczki.

W kontekście szczepionek skojarzonych (6w1 i 5w1) tzw. kombajnów pojawiają się zarzuty, że nadmiernie obciążają organizm. Czy to prawda? Czy są bardziej obciążające niż sanepidowskie?

To jest kompletny mit. Ze szczepionkami skojarzonymi jest jak z książkami, które ocenia się po okładce. Tylko tutaj nie oceniamy po okładce a po nazwie. 6w1 kojarzy się ludziom z zabójczą dawką, a prawda jest taka, że szczepionki skojarzone mają mniejszą dawkę antygenów, więc są łagodniejsze dla organizmu. W sanepidowskich podajemy ok. 3 000 antygenów (kawałków wirusa czy bakterii), a w cyklu szczepień 6w1 podajemy 126.

Łukasz Durajski w brązowej marynarce

Ile antygenów organizm może przyjąć?

Nasz układ odpornościowy możemy porównać do przemysłu zbrojeniowego, gdzie przygotowujemy organizm do tego, żeby wytwarzał przeciwciała, czyli te naboje. I teraz chodzi o to, że w trakcie całego życia jesteśmy w stanie wykorzystać ok. 1 proc. możliwości naszego układu immunologicznego. Układ immunologiczny posiada 1 mln różnych limfocytów, więc automatycznie może przyjąć tyle samo antygenów. Natomiast w szczepionkach skojarzonych podajemy 100-200 antygenów. To jest promil możliwości układu immunologicznego.

Na co przekłada się zmniejszona ilość antygenów w szczepionkach „kombajnach”?

Gwarantują krótszą odporność. Dla przykładu komponent krztuśca przy szczepionkach 6w1, czyli acelularnych, daje odpowiedź od 5 do 8 lat, a ten sanepidowy pełno komórkowy krzusiec 10-12 lat.

Meningokoki i pneumokoki – czym się różnią i na ile są groźne?

Szczepionka przeciw pneumokokom weszła do kalendarza szczepień obowiązkowych od stycznia 2017 roku. Szczepionka przeciw meningokokom nadal jest płatna. Pneumokoki nazwa od bakterii łac. streptococcus pneumoniae, a meningokoki od bakterii łac. neisseria meningitidis. To tyle jeśli chodzi o nazwę, a jeśli miałbym obrazowo wyjaśnić co najczęściej atakują te bakterie, to powiedziałbym tak: pneumokoki płuca, a meningokoki głowę, czyli mózg. Tak najłatwiej skojarzyć: P jak płuca, M jak mózg. Oczywiście każda z tych bakterii może powodować zmiany i w mózgu, i w płucach. Pneumokoki wywołują najczęściej infekcje górnego układu oddechowego, a meningokoki odpowiadają za zakażenia układu nerwowego.

Czy należy się bać tych bakterii?

Generalnie, w obu tych przypadkach najgroźniejszą opcją jest inwazyjna choroba pneumokokowa i meningokokowa. Taka inwazyjna choroba pneumokokowa to jest przede wszystkim zapalenie płuc z bakteriemią czy zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i sepsa. Pneumokoki weszły do kalendarza szczepień z uwagi na to, że odnotowuje się sporą liczbę zachorowań w Polsce. Samej tej inwazyjnej, najgroźniejszej choroby mamy ok. 700 przypadków rocznie. Można by się zastanawiać, czy to dużo czy nie, ale trzeba pamiętać, że pneumokoki mogą wywoływać przede wszystkim infekcje górnego układu oddechowego, czyli na przykład częste infekcje oskrzeli, zapalenia ucha. I już takich zachorowań odnotowuje się dziesiątki tysięcy rocznie.

A jeśli o skali ryzyka mowa, to przy sepsie pneumokokowej ryzyko śmierci wynosi 50 proc., czyli dzieci z tą sepsą mają na przeżycie szansę pół na pół. Z kolei u dzieci z zapaleniem pneumokokowym płuc jest 25 proc. ryzyka zgonu. Przy meningokokach śmiertelność wynosi aż 10-13 proc., czyli jedno na 10 dzieci umiera. Te liczby pokazują, że walka o to, żeby szczepić dzieci, jest warta świeczki. Co więcej, chciałbym zwrócić uwagę na to, że szczepienie dzieci na pneumokoki daje ochronę całej populacji. Populacja dzieci jest największym buforem jeśli chodzi o przekazywanie infekcji

Co to oznacza?

Za przykład podam sytuacje z Kielc. Kielce pod względem programu profilaktyki szczepień są pionierami. Mają najbardziej rozbudowany kalendarz bezpłatnych szczepień, co przekłada się na świetne statystyki. Odnotowano, że w Kielcach z powodu wysokiej wyszczepialności dzieci przeciw pneumokokom, seniorzy zostali uchronieni przed powikłaniami. Zaobserwowano znaczny spadek hospitalizacji seniorów z powodu infekcji górnych dróg oddechowych.

Łukasz Durajski w koszuli w kwiaty
Łukasz Durajski - pediatra
Ze szczepionkami skojarzonymi jest jak z książkami, które ocenia się po okładce. Tylko tutaj nie oceniamy po okładce a po nazwie. 6w1 kojarzy się ludziom z zabójczą dawką, a prawda jest zupełnie inna

Czy na pneumokoki i meningokoki można się doszczepiać?

Tak, można doszczepiać się w każdym wieku. Ja sam jestem doszczepiony, bo jak byłem dzieckiem, to w kalendarzu szczepień nie było tych szczepionek. Meningokoki można podawać dzieciom już od 2 miesiąca życia. Mamy 3 szczepionki przeciw meningokokom: C, A+C+W+Y oraz B. Te dwie ostatnie szczepionki pokryją całościowo spektrum.

Jakie odstępy należy zachować między szczepionkami? Jeśli załóżmy, że chciałabym zaszczepić się dziś na pneumokoki, to kiedy mogę na meningokoki?

Większość szczepionek można podawać równoczasowo. I o tym warto mówić, bo na przykład mnie internauci zasypali wiadomościami, dlaczego podałem sobie 3 szczepionki jednocześnie. Podałem, bo można. Tak, jak wspomniałem, nasz układ immunologiczny jest przygotowany na gigantyczną liczbę antygenów. Warto jedynie zwrócić uwagę na to, które szczepionki są ze sobą dopuszczone, a które nie. Bo to, że dana szczepionka ze sobą nie jest dopuszczona wynika tylko i wyłącznie z jednego powodu, że dany producent nie robi badań z innym producentem. Standardowo zasada jest taka, że po szczepieniu komórek zabitych powinno zachować się odstęp 4 tygodnie, a pomiędzy żywymi 6 tygodni.

Żywe szczepionki a martwe – jak jest różnica?

Zawsze staram się obrazowo pacjentkom wyjaśniać i nawet przygotowałem taką fajną infografikę. I przy żywych szczepionkach proszę wyobrazić sobie wirusa z przekreślonymi oczkami, który fizycznie jest cały, ale nie jest w stanie się namnażać. W żywych szczepionkach ilość antygenów musi być podana dużo większa, bo organizm nie jest w stanie wytworzyć takiej ilości przeciwciał, jaka byłaby potrzebna.

Jeśli chodzi o zobrazowanie zabitych szczepionek to proszę sobie wyobrazić wirus pocięty po prostu na kawałeczki. To znaczy w szczepionce znajdują się tylko konkretne kawałki, czyli antygeny tego wirusa. I tu już nie ma w ogóle możliwości namnażania się.

Odra poszczepienna – spotkałam się z takim określeniem. Czego ono dotyczy?

To zostało wymyślone przez pacjentów, ale nie ma w ogóle takiej jednostki chorobowej. Kompletna bzdura. To, że wysypka zdarza się po szczepieniu odra-świnka-różyczka, to reakcja organizmu na antygeny, konsekwencja szczepienia. Po prostu charakterystyczny dla tej szczepionki NOP. To nie jest choroba sama w sobie, dziecko nie zaraża. Nie ma możliwości, żeby choroba się rozwinęła.

Szczepienie a ciąża – jakie szczepionki można przyjmować, a jakich nie?

W ciąży nie wolno przyjmować szczepionek żywych. I do żywych w Polsce należą szczepionka MMR (odra, świnka, różyczka) i szczepionka przeciw ospie. Te, które z kolei są zalecane, zwłaszcza przez towarzystwa amerykańskie i europejskie, to jest błonica, tężec, krztusiec i grypa. Szczególnie w 2-3 trymestrze ciąży.

Jeśli u kogoś z członków rodziny ciężarnej zdiagnozowano krztusiec, to kobieta może przyjąć szczepionkę wcześniej, czyli przed 2-3 trymestrem ciąży?

Oczywiście można podać wcześniej mimo tego, że szczepionka jest zalecana w późniejszych trymestrach. Dla tej kobiety i dla jej przyszłego dziecka dużo większym zagrożeniem jest przechorowanie krztuśca czy chociażby grypy, niż przyjęcie wcześniej szczepionki. Oczywiście decyzję podejmuje ginekolog. Zawsze lepiej brakujące szczepienia zrobić przed ciążą.

Stabilizacja laktacji. Jak wywołać laktację?

Czy w trakcie ciąży dziecko korzysta ze szczepień?

Korzysta z przeciwciał, bo nic więcej nie przedostaje się poza ewentualnymi przeciwciałami. To jest tak samo jak z infekcją. Mama, która ma infekcję, nawet kataralną, to gdzieś tam tę odporność – mówiąc kolokwialnie – dziecku „sprzedaje”. To nie jest tak, że mama zaszczepiona w trakcie ciąży daje dziecku na tyle odporność, że już nie trzeba będzie go szczepić, ale widać wyraźnie w statystykach, że u mam, które się szczepią, ilość zachorowań u ich dzieci w ogóle przyszłościowo jest dużo niższa w stosunku do całej reszty populacji.

Szczepienie i laktacja – jakie są zalecenia?

Jeżeli chodzi o szczepienie w trakcie karmienia piersią nie ma ograniczenia. Kobietę karmiącą traktujemy standardowo jak każdego pacjenta. Nie ma implikacji też dla dziecka.

Jest sporo obaw, że coś przedostanie się z pokarmem.

To ewentualnie tylko na korzyść, bo mogą przedostać się jedynie takie przeciwciała nieswoiste. Autorytety, jeśli chodzi o wakcynologię, mówią jednoznacznie, że możemy szczepić kobiety karmiące piersią, nawet szczepionkami żywymi.

Łukasz Durajski w koszuli w kwiaty
Łukasz Durajski - pediatra
Nasz układ odpornościowy możemy porównać do przemysłu zbrojeniowego, gdzie przygotowujemy organizm do tego, żeby wytwarzał przeciwciała, czyli te naboje

Zapalnym czynnikiem, który wywołuje sporą eksplozję pod każdym artykułem w kontekście szczepień, jest szczepionka HPV. Z czego może wynikać takie oburzenie?

Rzeczywiście ta fala hejtu wokół szczepionki HPV toczy się cały czas. I obserwuję ją też pod moimi artykułami. Szczepionka HPV ma niestety czarną opinię w Polsce, ale kompletnie bzdurną, wymyśloną po prostu z niczego. Filmiki, na których można zobaczyć pokrzywdzone dziewczynki z Danii czy Japonii niby przez szczepionkę HPV, obrazują krzywdy pacjentek z zupełnie innymi chorobami. Pojawiają się fałszywe informacje, że w tych krajach – Dania, Japonia, Holandia i Brazylia – zrezygnowano ze szczepień HPV, co jest kompletną bzdurą. Żadne z tych państw nie podjęło decyzji o wycofaniu szczepionki HPV z kalendarza szczepień. Wręcz przeciwnie, w Skandynawii wprowadzono szczepienia chłopców przeciw HPV, Wielka Brytania również wprowadziła bezpłatne szczepienia przeciw HPV dla chłopców. Sytuacja jest zupełnie odwrotna od tej, którą próbują rozpowszechniać antyszczepionkowcy pokroju szefowej Stop NOP, która jest agentką ubezpieczeniową czy pana Zięby, który nie jest ani profesorem, ani lekarzem, ani żadnym medykiem. Jest z wykształcenia mechanikiem po Akademii Górniczo-Hutniczej. Sam mianował się znachorem medycyny alternatywnej. To jest osoba, która kompletnie nie ma żadnego wykształcenia nawet paramedycznego.

Ile kosztuje w Polsce szczepionka przeciw HPV?

Ok. 200-300 zł. I potrzebne są mniej więcej 2-3 dawki do podania. Największa skuteczność tej szczepionki jest, jeśli została podana przed inicjacją seksualną, ale to nie jest tak, że po inicjacji nie szczepimy w ogóle. Później oczywiście można i zaleca się, ale jej skuteczność z biegiem czasu spada.


Łukasz Durajski – lekarz w trakcie specjalizacji z pediatrii, podróżnik, przewodniczący Zespołu ds. Szczepień Okręgowej Izby Lekarskiej w Warszawie, bloger DoktorekRadzi.pl. O szczepieniach napisał e-booka, który można znaleźć tutaj.

Zobacz także

i
Treści zawarte w serwisie mają wyłącznie charakter informacyjny i nie stanowią porady lekarskiej. Pamiętaj, że w przypadku problemów ze zdrowiem należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem.

Podoba Ci się ten artykuł?

Tak
Nie

Powiązane tematy:

Zainteresują cię również:

Elton John promuje szczepienia przeciw COVID

Elton John i Michael Caine zachęcają do szczepień przeciwko koronawirusowi. Nagrali zabawny spot dla brytyjskiej służby zdrowia

podróże, pandemia koronawirusa

Paszporty dla zaszczepionych na COVID-19 ułatwią podróżowanie? Są wspólne wytyczne dla krajów UE

Bernie Sanders

Bernie Sanders uzbierał 1,8 mln dolarów dla organizacji charytatywnych. Wszystko dzięki zdjęciu w wełnianych rękawiczkach!

Wojciech Kulesza/ SWPS

Wojciech Kulesza: „efekt Jandy” brzmi chwytliwie, ale żadne badania tego nie wychwycą

Dominika Cibulkova

Tenisistka zaszczepiła się poza kolejnością. By „odpracować” swój błąd, zgłosiła się do pomocy jako wolontariuszka

szczepienie przeciw koronawirusowi

Coraz więcej Polaków chce się zaszczepić przeciwko COVID-19 – wskazuje najnowszy sondaż

Kobieta ze szczepionką

Szczepienia dla wybranych. Co wiemy o sprawie zaszczepionych poza kolejnością ludzi kultury?

szczepionka pfizer

„Nie chcesz się szczepić? Płać w razie zachorowania!” – proponuje lek. Bartosz Fiałek

Paszporty dla zaszczepionych na COVID-19

Paszporty dla zaszczepionych na COVID-19. Będą niezbędne, by wejść na pokład samolotu?

Szczepionka na COVID-19

Prawie połowa Polaków nie chce się szczepić przeciwko COVID-19. Podobnie sceptyczni jedynie Węgrzy i Rosjanie

Szczepionki

W których krajach jest najwięcej antyszczepionkowców? Jak na ich tle wypada Polska?

Obowiązkowe szczepienie dzieci przeciwko rotawirusom? Tego chce Ministerstwo Zdrowia

Pani Ania

Pani Ania ma 93 lata i konto, które podbija Instagram. „Chcę pokazać, że wiek nie determinuje tego, że nie można robić w swoim życiu ciekawych rzeczy, ani nie zwalnia nas z obowiązków społecznych i obywatelskich”

Zaszczep psa z myślą o bezpieczeństwie ludzi! Mama i stetoskop apeluje o rozsądek

Zaszczep psa z myślą o bezpieczeństwie ludzi! Lekarka apeluje o rozsądek

#WomenSupportingWomen - akcja / Instagram

Miliony kobiet wrzuciły na Instagrama swoje czarno-białe zdjęcia. O co w tym chodzi?

Janina Ochojska / PIOTR ANDRZEJCZAK/MWMEDIA

Janina Ochojska w liście do Andrzeja Dudy: „Jeśli ma pan wątpliwości co do skuteczności szczepionek, to możemy porozmawiać”

Andrzej Duda / prezydent.pl

Prezydent Andrzej Duda nominowany do Biologicznej Bzdury Roku 2020. Podczas debaty mówił o szczepionce, która nie istnieje

Szczepionka HPV w 2020 – jakich cen możemy się spodziewać?

palce w krwii

Dlaczego warto mówić o miesiączce? Polki podają 12 konkretnych powodów

Maja Herman

Maja Herman walczy o prawdę w mediach społecznościowych. Kobiety dołączają do jej wyzwania #prawdziwaja

„Nie podejmując decyzji o refundacji leku, odbiera Pan mnie i tysiącom Polek, matek, córek, żon, partnerek, szansę na życie!”. Anna Puślecka apeluje do Ministra Zdrowia

„Jak słyszę, że lekarz odmawia szczepienia pomimo braku przeciwwskazań, to mam ochotę zapaść się pod ziemię” – pisze lekarka Dagmara Chmurzyńska-Rutkowska, Mama Pediatra

YouTube, Facebook i Amazon uderzają w antyszczepionkowców. „Nie tędy droga” – mówi liderka ruchu STOP NOP

5 profili na Instagramie, które odczarowują temat miesiączki

Najpopularniejsze

Oto 7 ćwiczeń, za które twój kręgosłup ci podziękuje. Wystarczy niewiele, by poczuć znaczną różnicę

Ćwiczenia na biust. 6 sposobów na ujędrnienie i podniesienie piersi

Twój kręgosłup potrzebuje wsparcia? Oto kilka ćwiczeń, które go wzmocnią

Choroby mają zapach – wiedziałaś o tym?

Stanie na rękach – krok po kroku

Stanie na rękach – krok po kroku

Jak pozbyć się oponki z brzucha

4 sposoby na pozbycie się oponki z brzucha. I nie chodzi wcale o robienie brzuszków

Ćwiczenia na rozciąganie barków

Rozciąganie stawów barkowych – te ćwiczenia na pewno ci się przydadzą

Dlaczego związki, które miały trwać całe życie, tak często się rozpadają?

Joga hormonalna – sposób na równowagę

Fit Matka Wariatka / Facebook

Agresja i fałszywa troska na profilu „Fit Matki Wariatki”. Przyszedł czas na pato-fitness. Hello Zdrowie mówi temu nie!

kobieta na wydmach

„Odpuszczanie” jest dobre dla ambitnych i konsekwentnych kobiet – podpowiada nam psycholożka Anita Kruszewska

Kobieta

5 błędów, które popełniasz przed 10 rano

Kasia Bigos trenerka

Ćwiczenia na ramiona z hantlami – wypracuj smukłe ramiona

8 rzeczy, za które pokochają cię twoje stawy. Nie tylko wysiłek fizyczny!

Smartfon a dolegliwości / istock

Smartfon a dolegliwości, które może wywołać. To nie tylko bezsenność

kobieta w pracy

Czujesz, że tracisz moc? Oto 10 sposobów na zapewnienie sobie energii w ciągu dnia