Marta Dragan: Na grupach przedszkolnych, do których należę, co rusz padają propozycje zakupów na Temu – od prezentów dla dzieci po stroje na przedstawienia. Ty, jak przyznajesz w swojej książce „Skonsumowani”, nie przechodzisz obok takich pomysłów obojętnie. Ile wojenek o Temu masz już za sobą?
Paulina Górska: Tak naprawdę to na grupie przedszkolnej chyba tylko jedną. Napisałam wtedy elaborat o bezpieczeństwie produktów z tej platformy, ale w odpowiedzi usłyszałam, że przecież produkty z Temu to dokładnie to samo, co chińskie produkty dostępne w polskich sklepach. Że nie ma żadnej różnicy, więc po co przepłacać? I stwierdziłam, że odpuszczam, bo co ja mogę jeszcze powiedzieć?
Natomiast chyba więcej wojenek toczę z własnymi dziećmi, szczególnie ze starszą, dziesięcioletnią córką, która regularnie pyta mnie: „Mamo, dlaczego nie możemy kupować na Temu? Tam są takie fajne rzeczy!”. Nie jestem w stanie jej przed tym uchronić, bo kiedy szuka czegoś w internecie, wyniki wyszukiwania podsuwają jej przede wszystkim produkty z chińskich platform, na czym zresztą zarabia Google. Widziałam kiedyś dane pokazujące, że są to miliony dolarów. Na reklamach Temu korzystają finansowo również inne duże firmy technologiczne i koncerny medialne, także w Polsce.
I dziecku naprawdę trudno wytłumaczyć, na czym polega problem. Mam wrażenie, że nawet dorośli nie zawsze rozumieją różnice między zakupami na chińskich platformach a w polskich sklepach, a co dopiero dzieci. One widzą przede wszystkim, że jest tanio, że są fajne rzeczy i że wcale nie trzeba już tak długo czekać na przesyłkę. A wkrótce ten czas może się jeszcze skrócić. Na Temu jest niestety mnóstwo zabawek i różnych pierdółek, które dzieci uwielbiają.
Jak tłumaczysz córce, dlaczego nie chcesz kupować na Temu?
Najczęściej mówię: „Nie wiem, czy to jest dla ciebie bezpieczne. Nie wiem, co jest w środku, z jakich materiałów to zrobiono i jak może to wpłynąć na twoje zdrowie. Dlatego nie chcę tego zamawiać”. Nie tłumaczę dziesięciolatce, że osoby pracujące przy produkcji mogą nie otrzymywać godnego wynagrodzenia. Staram się raczej przekładać tę wiedzę na język zrozumiały dla dziecka. Ale też jej nie straszę. Nie mówię: „Jeśli kupimy tę zabawkę, możesz umrzeć”. Mówię po prostu, że nie mam pewności, jakich substancji chemicznych użyto do produkcji tej zabawki, z jakich surowców powstała i że będę się martwić, kiedy będzie jej używać, bo kontakt z nią może wywołać jakąś reakcję alergiczną. Dlatego jej nie kupujemy. I to jakoś ją przekonuje.
I nie są to obawy wzięte znikąd. Mamy mnóstwo raportów z Polski i zagranicy pokazujących, że część testowanych zabawek, biżuterii, ubrań czy artykułów elektronicznych nie spełnia norm bezpieczeństwa. W niektórych badaniach zestawionych przez BEUC ponad połowa sprawdzonych produktów nie spełniała wymogów! Testy przeprowadzane w laboratoriach pokazywały, że produkty zawierały niedopuszczalne stężenia określonych substancji. W biżuterii były wysokie stężenia niklu czy chromu, w odzieży wykrywano z kolei formaldehyd. Zabawki stwarzały ryzyko zadławienia, a niektóre urządzenia elektroniczne uznano za niebezpieczne z uwagi na ryzyko przegrzewania i ewentualnego wybuchu.
Chińskie produkty znajdziemy też oczywiście na polskich platformach e-commerce. Działa tam wielu sprzedawców korzystających z dropshippingu, czyli modelu, w którym produkt wysyła do kupującego bezpośrednio dostawca, np. z Chin, bez magazynowania go przez sklep, w którym ten produkt kupujemy. Różnica polega jednak na tym, że polski przedsiębiorca odpowiada prawnie za bezpieczeństwo sprzedawanego produktu. Jeśli coś jest nie tak, wiemy, do kogo się zwrócić. Możemy też odesłać produkt bez ponoszenia absurdalnych kosztów za zwrot.
Czyli rozmawiasz o swoich obawach, ale nie zamieniasz każdego zakupu w wykład o ekologii.
Dokładnie. Staram się też zadawać dzieciom proste pytania: „Czy naprawdę potrzebujesz tej rzeczy? Czy musisz mieć piątego gniotka?”. Albo przypominam: „Przecież masz już coś podobnego. Nie potrzebujesz kolejnej rzeczy”. Negocjacje z dziećmi są oczywiście trudne, ale próbuję pokazywać im zakupy z perspektywy rzeczywistych potrzeb, a nie chwilowych zachcianek.
Jesteśmy konsumowani przez platformy internetowe, media społecznościowe, które nieustannie podsuwają nam kolejne produkty do kupienia.
Wspomniałaś, że czas dostawy zakupów z chińskich platform będzie jeszcze krótszy. Co się zmienia?
Polscy konsumenci są przyzwyczajeni, że zamawiają produkt i następnego dnia mają go w domu, więc do tej pory Shein czy Temu konkurowały z polskimi sklepami przede wszystkim ceną, bo dostawa oscylowała w tygodniach a nie dniach.
Shein i Temu rozwijają swoją sieć dostaw w Polsce. Dosłownie pół godziny przed naszym spotkaniem opublikowałam na Instagramie rolkę o tym, że Shein, jak sama firma deklaruje, ma już w Polsce milion metrów kwadratowych powierzchni magazynowej i planuje dalszą rozbudowę. Chodzi przede wszystkim o magazyny pod Wrocławiem. Firma ma zainwestować w nie 500 milionów euro, zatrudniać docelowo nawet 10 tysięcy osób i wykorzystywać 6,5 tysiąca robotów. Wiesz, jak wchodzisz do takiej hali, to nie widzisz jej końca, bo ma prawie kilometr długości.
Zamawiasz i przesyłka wychodzi z polskiego magazynu, więc możesz ją dostać następnego dnia. Odpada kolejny argument, który mógł powstrzymywać przed zakupem.
Dlaczego wchodzimy do sklepu internetowego po jedną rzecz, a wychodzimy z pełnym koszykiem?
To szczególnie ważny temat teraz, przed świętami Bożego Narodzenia i Black Friday. W sklepach internetowych wykorzystuje się tzw. dark patterns, czyli manipulacyjne rozwiązania w projektowaniu stron i aplikacji, które utrudniają nam podejmowanie swobodnych, świadomych decyzji zakupowych.
Na chińskich platformach część tych mechanizmów jest bliska hazardowi. Mamy koła fortuny, loterie, różnego rodzaju gry, w których coś wygrywamy. Są też wyskakujące okienka ze zdrapkami. Za każdym razem pojawia się poczucie, że dostaliśmy nagrodę. To może działać uzależniająco. Do tego dochodzi przekonanie, że jesteśmy sprytni, bo właśnie udało nam się skorzystać z promocji, zdobyć rabat, kupić trzy produkty w cenie dwóch. Słowem: zaoszczędzić. Wszystko to sprawia, że kupujemy więcej, niż pierwotnie planowaliśmy. Ale nie dotyczy to wyłącznie chińskich platform. Podobne rozwiązania wykorzystują polskie i międzynarodowe sklepy internetowe.
Kolejna kwestia to opinie o produktach. Pozytywne recenzje budują nasze zaufanie do produktu i zachęcają do zakupu. Problem w tym, że nie zawsze są prawdziwe. Część z nich może być po prostu kupiona. Na początku listopada UOKiK poinformował o nałożeniu kary o łącznej wysokości 222 tys. zł na dwa podmioty za proceder oferowania i publikowania fałszywych opinii w internecie.
Do manipulacyjnych rozwiązań zaliczyć można też fałszywe liczniki odmierzające czas do końca promocji. Widząc, że zostało nam pięć minut na zakup w promocyjnej cenie, czujemy pośpiech, przez co możemy nie dać sobie czasu na zastanowienie się, czy rzeczywiście potrzebujemy tego produktu.
Mamy też komunikaty informujące, ile osób ogląda dany produkt. Kiedy czytamy, że „pięć osób ogląda ten produkt”, a następnie „zostały tylko dwie sztuki” albo „ostatnia sztuka w magazynie”, może pojawić się w nas obawa, że stracimy okazję. To jest mechanizm psychologiczny, który powoduje, że mamy pilną potrzebę kupienia, bo ktoś nas uprzedzi. Co ciekawe, takie komunikaty nie zawsze mają związek z rzeczywistym stanem magazynowym czy liczbą osób oglądających produkt. Istnieją gotowe wtyczki, które właściciel sklepu może zainstalować, żeby wyświetlały takie informacje klientom.
RozwińDo tego pojawiają się trudności związane z wypisaniem się z newslettera sklepu internetowego. Kiedy próbujemy to zrobić, pojawia się komunikat, który ma wzbudzić w nas poczucie winy, np. obrazek płaczącej maskotki z informacją „Jest nam bardzo przykro, że odchodzisz. Będziemy za tobą tęsknić”. Są też powielane pytania: „Czy na pewno chcesz się wypisać?”. No nie powinno tak być. To wszystko wpływa na nasze emocje, na to, jak odczuwamy decyzje zakupowe.
Kiedy sama wchodzę do sklepu internetowego i widzę odnawiające się liczniki do końca promocji, od razu czuję złość. Myślę sobie: to nie jest spoko miejsce do robienia zakupów, skoro w ten sposób ze mną pogrywa.
Rolki
Nasze życie nie powinno polegać przede wszystkim na byciu konsumentami. Im mniej myślimy o zakupach, tym więcej czasu możemy poświęcić rodzinie, budowaniu bezpiecznej przestrzeni, dbaniu o własny dobrostan, aktywności, odpoczynkowi i regeneracji.
Wróćmy do bezpieczeństwa produktów. Czy kupując drożej, na przykład w polskiej sieciówce, możemy mieć pewność, że produkt jest bezpieczny?
Jako konsumentkę martwi mnie, że regularnie słyszymy o kolejnych wycofaniach. Kupujesz coś, korzystasz z tego przez kilka miesięcy, a potem dowiadujesz się – jeśli masz szczęście i taka informacja do ciebie dotrze – że produkt jest niebezpieczny i możesz go zwrócić do sklepu. To rodzi pytanie, czy duże firmy rzeczywiście biorą wystarczającą odpowiedzialność za to, co wprowadzają na rynek.
Pisząc moją książkę, która nie jest wyłącznie o ekologii czy klimacie, ale też o tym, co robimy jako konsumenci, co możemy zmienić i jaka odpowiedzialność spoczywa na dużych korporacjach, kontaktowałam się z różnymi przedsiębiorstwami. Zapewniano mnie, że mają własne procedury kontroli, że każdy model produktu jest badany pod kątem bezpieczeństwa. Wtedy pytałam: dobrze, ale jak w takim razie wytłumaczyć, że w konkretnym produkcie takie przekroczenia jednak wykryto? Nie dostawałam jednoznacznej odpowiedzi.
Myślę, że w przypadku dużych firm, które produkują w Chinach i sprowadzają towary do Polski, kontrole są bardziej rozbudowane. Prawdopodobnie odsetek produktów niespełniających norm jest tam mniejszy. Możemy więc mieć większą pewność co do bezpieczeństwa tych produktów, ale nie stuprocentową.
Mam poczucie, że tej odpowiedzialności wciąż brakuje. Firma wprowadza na rynek produkt, który później okazuje się niebezpieczny. I co dalej? Czy ponosi za to konsekwencje? Czy dostaje karę? O ile mi wiadomo, nie zawsze.

Paulina Górska prowadzi podcast „Lepszy Klimat”, a na swoim profilu na Instagramie @eko.paulinagorska uczy, jak nie dać się dezinformacji i scamom w sieci / Zdjęcie: A. Świetlik
„Niespotykanie niskie ceny zawsze powinny włączyć w naszej głowie alarm” – piszesz. Kto tak naprawdę płaci za nasze tanie zakupy?
Możemy płacić my sami, potencjalnymi konsekwencjami dla naszego zdrowia albo zdrowia naszych dzieci. Tyle że często nawet nie zdajemy sobie sprawy z tego, że określone dolegliwości mogą mieć związek z produktem, którego używamy bądź używaliśmy. Dziecko bawi się gniotkiem, który zawiera substancje w niedopuszczalnych stężeniach. Jeśli nie pojawi się bezpośrednia reakcja, na przykład poparzenie czy alergia, możemy nawet nie wiedzieć, że miało kontakt z czymś potencjalnie szkodliwym.
Druga kwestia to warunki produkcji, czyli czy ludzie, którzy wytwarzają te rzeczy, otrzymują godne wynagrodzenie. Jednym z najbardziej jaskrawych przykładów są warunki, w jakich produkowane są nasze ubrania. Spójrzmy na to, co dzieje się w Polsce. Shein inwestuje 500 milionów euro w magazyny, a jednocześnie polska branża odzieżowa i tekstylna się kurczy. Z danych wynika, że z roku na rok mamy coraz mniej szwaczek, a przecież już dziś jest to jeden z najgorzej wynagradzanych zawodów w Polsce. Spada też produkcja odzieży. Oczywiście powodów tej sytuacji jest wiele, ale jednym z nich jest konkurencja ze strony chińskich platform zakupowych. Jeśli możesz kupić koszulkę wyprodukowaną w Polsce za sto złotych, a na Shein za trzydzieści, często wybierzesz tę tańszą. Tyle że wtedy polska szwaczka nie zarabia. I o tym powinniśmy pamiętać.
Dochodzą jeszcze koszty środowiskowe i ogromna ilość odpadów. W książce dużo piszesz o Ghanie.
Tanie ubrania bardzo często powstają z poliestru, akrylu czy nylonu, czyli materiałów wytwarzanych z surowców pochodzących z ropy naftowej. Mogą podrażniać skórę, czyli znowu się odwołujemy do zdrowia. Takie rzeczy nierzadko po jednym założeniu lądują na Vinted albo w kontenerach z odzieżą używaną, skąd mogą trafić na składowiska, zostać przerobione na czyściwo czy inne produkty, nie ubrania. Bo niestety recykling w branży odzieżowej praktycznie nie działa. Nie mamy odpowiedniej infrastruktury ani wystarczającej liczby zakładów, które mogłyby robić to na dużą skalę. Zaledwie około jednego procenta materiałów udaje się ponownie przetworzyć na nowe ubrania. Często więc te rzeczy są wysyłane do krajów rozwijających się.
W Ghanie, której poświęciłam sporo miejsca w książce, mamy do czynienia z nową formą kolonializmu – kolonializmem odpadowym. W praktyce zasypujemy kraje rozwijające się ubraniami, które kupiliśmy za niewielkie pieniądze, czasem założyliśmy tylko raz, a potem uznaliśmy, że już ich nie potrzebujemy. Powiedzmy, że Ghana częściowo ich potrzebuje, bo istnieje tam rynek używanej odzieży i część tych ubrań znajduje nabywców. Niektóre trafiają do innych krajów afrykańskich. Jednak coraz większy udział w tych transportach mają rzeczy bardzo słabej jakości, wykonane z poliestru, których nikt nie chce kupować, które nie mają szansy na drugi obieg. Trafiają więc na składowiska, do rzek albo są spalane, co dodatkowo obciąża środowisko. Cały ten łańcuch jest po prostu przerażający. Organizacje pozarządowe działające na miejscu od lat alarmują, że problem narasta.
W książce opisujesz również inny koszt tanich zakupów – kradzież twórczości artystów.
Tak, to ważny temat. Na chińskich platformach można znaleźć ilustracje polskich grafików i artystów sprzedawane za grosze, bez ich zgody i bez żadnego wynagrodzenia. Dotyczy to także twórczości takich artystów jak Zdzisław Beksiński czy Ryszard Kaja, których spuścizną opiekują się dziś odpowiednie instytucje. Widziałam na przykład dywanik łazienkowy z obrazem Beksińskiego. A przecież nikt nie udzielił zgody na wykorzystanie tego dzieła w takim produkcie. Problem polega na tym, że walka z takimi ofertami przypomina walkę z wiatrakami. Jedno ogłoszenie znika, a za chwilę pojawia się kolejne.
Tym bardziej jestem dumna, że ilustracje i okładkę mojej książki przygotowała Ola Jasionowska, która jest również jedną z jej bohaterek. Nie zdecydowałam się na grafiki generowane przez AI ani zdjęcia stockowe, bo bardzo chciałam dzięki tej publikacji wesprzeć polską twórczynię.
Pamiętam naszą rozmowę sprzed kilku lat, kiedy opowiadałaś, że po przeprowadzce do Warszawy niemal każdy weekend spędzałaś na zakupach. Później przyszedł minimalizm i fascynacja second-handami. Jak dziś patrzysz na rynek używanych rzeczy?
Patrzę na drugi obieg z większą krytyką. Zresztą krytyczne myślenie bardzo przyświecało mi w pracy nad książką. Sama wciąż korzystam z Vinted, również sprzedaję tam rzeczy. To platforma, z którą trudno konkurować, bo jest na niej ogromny wybór i stosunkowo łatwo jest coś sprzedać. Nie namawiam więc nikogo, żeby przestał z niej korzystać. Widzę jednak coraz więcej problemów związanych z tym, czym się stała ta platforma.
Po pierwsze, mamy tam wysyp rzeczy niskiej jakości. Po drugie, pojawiają się produkty, których w ogóle nie powinno być w sprzedaży, na przykład leki czy e-papierosy. Najwyraźniej systemy moderacji nie zawsze potrafią je wychwycić.
Do tego dochodzą oszustwa. Ostatnio natknęłam się na oferty, w których za kilkaset złotych można kupić… zdjęcie produktu. Wydaje ci się, że zamawiasz konkretną rzecz, a gdzieś w opisie zaznaczono, że przedmiotem sprzedaży jest wyłącznie fotografia. Nie wiem, jak platforma rozpatruje reklamacje w takich przypadkach.
Moim zdaniem Vinted nie robi wystarczająco dużo, żeby rozwiązywać te problemy. A to przecież odpowiedzialność platformy i warto o tym mówić.
Czyli nawet kupując z drugiej ręki, nie zawsze wiemy, co właściwie dostaniemy?
Niestety zdarza się, że rzecz sprzedawana jako vintage jest w rzeczywistości produktem pochodzącym z Temu, Shein czy AliExpress. Można to czasem sprawdzić, wyszukując produkt za pomocą zdjęcia w Google. Do tego część ofert wykorzystuje zdjęcia wygenerowane przez AI, choć – o ile wiem – Vinted tego zabrania.
Za słowem vintage mogą – i coraz częściej – stoją też podróbki, mimo iż formalnie jest przecież zakaz wprowadzania podróbek na Vinted. Sama kupiłam tam kiedyś podróbkę butów Salomon za 500 zł. Początkowo nie udało mi się odzyskać pieniędzy, dopiero po mojej interwencji dziennikarskiej, kiedy postanowiłam przyjrzeć się problemowi podróbek na Vinted, zasadom zgłaszania podróbek i reklamacji w takich sytuacjach, ale też skali problemu, napisałam do rzeczniczki prasowej platformy. Poza odpowiedziami na pytania, otrzymałam… zwrot pieniędzy za podrobione buty. I pomyślałam wtedy: a co, gdybym była zwykłą użytkowniczką? Prawdopodobnie nadal nie miałabym tych 500 zł.
Podkreślasz, że nie ma mody zrównoważonej ani odpowiedzialnej, jeśli mówimy o produkcji nowych rzeczy. Czy wysoka cena i luksusowa marka również nie dają nam żadnej gwarancji jakości?
Czasem za wysoką ceną stoi lepsza jakość, ale czasem również niegodne warunki pracy ludzi. Opisuję w „Skonsumowanych” przypadek luksusowej marki Loro Piana. Śledztwo wykazało, że pod Mediolanem, w jednym z zakładów należących do jej łańcucha dostaw, imigranci pracowali w warunkach urągających ludzkiej godności. Sama marka deklarowała, że nie miała świadomości tego, co dzieje się u podwykonawców, a włoskie organa kontroli jednak wskazywały na zaniedbania w kontroli łańcuchach dostaw. I to jest jeden z największych problemów branży modowej – brak przejrzystości. Nawet jeśli kupujesz ubranie za kilka tysięcy złotych, często nie wiesz, gdzie dokładnie powstało, kto je uszył i ile za tę pracę otrzymał. I nie chodzi wyłącznie o płacę minimalną, a o wynagrodzenie, które pozwala człowiekowi godnie żyć, wykształcić dzieci czy skorzystać z opieki medycznej.
Widzę też, że rośnie świadomość konsumentów. Kiedy okazuje się, że polska marka, która buduje swój wizerunek wokół lokalności, produkuje w Chinach, ludzie czują złość. Zwłaszcza jeśli produkty są drogie i wcześniej byli przekonani, że powstają w Polsce. Ostatnio głośno było o marce 1991.pl, stworzonej przez influencera Mariusza Maca. W jej ofercie pojawiła się deska do krojenia za około 440 zł, produkowana w Chinach. W internecie rozpętała się dyskusja. Coraz częściej oczekujemy od marek, szczególnie tych budujących wizerunek odpowiedzialnych, że za deklaracjami będą stały konkretne działania.
Czy mając ograniczony budżet, można kupować odpowiedzialnie?
Pewnie! Ja na przykład uwielbiam wyszukiwać prawdziwe perełki na platformach z używaną odzieżą. Mam dziś w szafie sporo rzeczy z lat 70. i 80., często z jedwabiu, wełny czy bawełny. Są unikatowe i dobrej jakości. Potrafię kupić jedwabną marynarkę za 60 czy 70 złotych. Nowa kosztowałaby kilkukrotnie więcej.
Są też małe biznesy zajmujące się sprzedażą używanej odzieży dziecięcej, na przykład z wełny merino. I można tam kupić takie rzeczy znacznie taniej niż nowe. A jak wiadomo, dzieci szybko rosną i potrzebują wciąż większych i większych rzeczy, więc to jest jakaś metoda, żeby nie wydawać dużo, a kupować bardziej świadomie.
Jeśli muszę kupić coś nowego, to zwracam uwagę na skład i by nie kosztowały fortuny. Szukam rzeczy wykonanych z porządnej bawełny, które dobrze znoszą pranie i mogą służyć kolejnym dzieciom. Bo zawsze przekazuję ubrania po swoich córkach dzieciom moich znajomych. To nie jest żadna eureka, ale korzystając z ubrań po innych, możemy sporo zaoszczędzić i wydłużyć okres przydatności tych rzeczy.

„Skonsumowani” książka Pauliny Górskiej
Minimalizm jest dziś bohaterstwem?
Tak, mam poczucie, że minimalizm jest bohaterstwem. Jesteśmy konsumowani przez platformy internetowe, media społecznościowe, które nieustannie podsuwają nam kolejne produkty do kupienia. Spójrzmy choćby na rynek kosmetyków. Co tydzień pojawiają się nowe premiery, blind boxy, w których kupujesz coś, nie wiedząc do końca, co znajdziesz w środku. I masz z tego frajdę, bo jest element niespodzianki. Ale kiedy otworzysz pudełko, ta przyjemność z niespodzianki mija i zaczynasz szukać kolejnych podobnych emocji w następnych zakupach.
Coraz młodsze dzieci wchodzą w ten świat. Dziesięciolatki mają cały arsenał nowości kosmetycznych. Moja córka na dziesiąte urodziny dostała od koleżanek mnóstwo kosmetyków. Czasami idzie do łazienki i mówi: „To ja sobie teraz zrobię rytuał pielęgnacyjny”. A ja sobie myślę: dziecko, ty masz dopiero 10 lat! W wieku 13 lat miałam chyba jeden kosmetyk.
I była nim pewnie pomadka ochronna…
Właśnie! A nie mgiełka do włosów, mgiełka do ciała, dziesięć maseczek i serum. Jesteśmy bombardowani komunikatami sprzedażowymi i naprawdę trzeba być bohaterem własnego życia, żeby się oprzeć zakupowym pokusom.
Mam też poczucie, że kupując kosmetyki czy inne drobiazgi dla przyjemności, próbujemy ratować swoje zdrowie psychiczne. Jesteśmy przeciążeni, przebodźcowani, przepracowani. Dociera do nas mnóstwo negatywnych informacji o świecie. Zakupy stają się odskocznią, takim small treat, małą nagrodą dla siebie. A potem wchodzimy na TikToka i dowiadujemy się o kolejnym viralowym eyelinerze czy pomadce, którą po prostu musimy mieć. I słyszymy: nie idź do sklepu, tylko biegnij!
Myślę, że im bardziej jesteśmy świadomi tych mechanizmów, tym większą odporność na to możemy w sobie budować. Bo nasze życie nie powinno polegać przede wszystkim na byciu konsumentami. Im mniej myślimy o zakupach, tym więcej czasu możemy poświęcić rodzinie, budowaniu bezpiecznej przestrzeni, dbaniu o własny dobrostan, aktywności, odpoczynkowi i regeneracji.
Paulina Górska – dziennikarka i socjolożka, popularyzatorka wiedzy o klimacie. Kilkanaście lat pracowała w mediach. Odeszła, by zajmować się klimatem. Prowadzi podcast „Lepszy Klimat”, a jej konto na Instagramie obserwuje ponad 160 tys. osób. Wyróżniona między innymi przez „Forbes Woman” i UN Global Compact Poland.