Aleksandra Zalewska-Stankiewicz, Hello Zdrowie: Współczesna kultura uczy nas raczej, jak unikać starzenia, niż jak się godnie starzeć. Pani od lat zajmuje się tym tematem, pracując zarówno z aktywnymi seniorami, jak i z tymi bardziej biernymi oraz z osobami niesamodzielnymi – również tymi, których los zaprowadził do DPS-ów. Dlaczego właśnie wspieranie seniorów uważa pani za tak istotne?
Lidia Sobolewska: Żyjemy w czasach, w których odsetek osób starszych w społeczeństwie wzrasta z roku na rok. Temat starości dotyka nie tylko seniorów, ale także ich bliskich, a w dobie transformacji rodziny nabiera on szczególnego znaczenia. Z tego powodu od kilku lat prowadzę cykl wykładów pt. „O co chodzi z tą starością?” – bez tematów tabu, podczas których poruszamy ważne zagadnienia dotyczące procesu starzenia się i starości, pokazując jednocześnie różne oblicza i możliwości tego okresu życia.
Nawiązując do tytułu pani wykładów, o co chodzi z tą starością?
Jesień życia jest wielobarwna. Nie idealizuję tego okresu, ale – tak jak wspomniałam – kładę nacisk na to, że jest on zróżnicowany. Niektórzy zauważają jedynie jego trudniejszą stronę, zapominając o walorach. Jednak znam wielu seniorów, dla których emerytura stała się początkiem ważnej zmiany: podróżują, poznają nowych ludzi, realizują swoje pasje i po prostu cieszą się życiem – mimo rozmaitych niedogodności, z którymi zmagają się każdego dnia. Po prostu żyją z różnymi dolegliwościami chorobowymi i innymi trudnościami w tle, nie pozwalając, by zdominowały ich życie.
Zatem bardzo ważne jest to, jak postrzegamy ten czas i jakich dokonujemy wyborów, oczywiście adekwatnie do realnych możliwości, w razie potrzeby skonsultowanych z lekarzem. Na pewno znacznie łatwiej jest wejść w ten okres, mając odpowiednią wiedzę, ale też oparcie w bliskich. Właśnie dlatego staram się rozpowszechniać edukację w tym zakresie jako ważny element wsparcia zarówno seniorów, jak i ich rodzin. Udział w takich spotkaniach to dla osób starszych szansa na lepsze zrozumienie siebie i usystematyzowanie dotyczącej ich wiedzy, a dla młodszych uczestników – na lepsze zrozumienie bliskich oraz, niejednokrotnie, zmniejszenie lęku przed ich własną starością.
Na ile „starość” jest dziś jeszcze dobrym słowem?
To bardzo dobre pytanie. Ten aspekt omawiam podczas wykładu „Czy ‘starość’ to brzydkie słowo?”. Starość jest dobrym słowem, bez względu na czasy, gdyż właśnie tak nazywa się ten etap życia. Oczywiście, możemy użyć słów: seniorzy, silversi, złoty wiek, jesień życia albo jakkolwiek inaczej – tylko co to zmieni? Czy to spowoduje, że ten etap będzie przebiegał inaczej? Niestety, nie. To tak, jakbyśmy nagle na „stół” zaczęli mówić „mebel płaski”. Gdy to mówię podczas wykładu, na twarzach słuchaczy zwykle pojawia się uśmiech. Bo brzmi to nienaturalnie i nie zmienia naszego myślenia o stole jako o meblu, na którym możemy położyć książkę czy postawić filiżankę herbaty. Podobnie jest ze słowem „starość”.
To nasz sposób myślenia o tym etapie życia jest istotny, a nie słowo, którego używamy. Bo nie słowa się obawiamy, lecz tego, co sobie pod nim wyobrażamy. A to przecież zróżnicowany okres i nie wiemy, jak będzie przebiegał u nas.
Warto też zauważyć, że słowo „starość” jest różnie odbierane w różnych częściach świata. O ile kultura zachodnia hołduje młodości, to w Chinach czy Korei starość w większym stopniu utożsamiana jest z mądrością, docenia się tam autorytet moralny i doświadczenie życiowe.
Kiedy właściwie zaczyna się starość?
Przede wszystkim warto rozróżnić starzenie się od starości. Otóż starzenie się to naturalny, długotrwały, nieodwracalny proces fizjologiczny zachodzący w organizmie człowieka przez wiele lat. Natomiast starość to stan będący efektem starzenia się. Najczęściej przyjmuje się, że zaczyna się po ukończeniu 60 lat lub osiągnięciu wieku emerytalnego, czyli 60 lat w przypadku kobiet i 65 w przypadku mężczyzn. Niemniej w dobie transformacji zachodzących w różnych obszarach życia granica ta się przesuwa. Wiele osób, osiągając wspomniany wiek, przyznaje, że nie czuje się „staro”, wręcz przeciwnie. Czują, że wciąż wiele mogą – co nie oznacza, że nie dostrzegają i nie odczuwają zmian, które pojawiają się wraz z wiekiem. Gdy je zauważają, nie wycofują się, a zadają pytanie, co mogą z tym zrobić i skupiają się na jak najlepszym wykorzystaniu czasu, który jest im dany.
Dla takich osób przejście na emeryturę może być kryzysem tożsamości, zwłaszcza jeśli przez kilkadziesiąt lat budowały poczucie własnej wartości wokół pracy i zawodu. Często seniorzy wpadają w tę pułapkę?
Ujęłabym to tak: nasze dorosłe życie można porównać do tortu urodzinowego. Jeśli przez wiele lat składa się on z dwóch dużych kawałków: jeden to życie rodzinne, drugi – czas, który poświęcamy na pracę, to istnieje dość duże prawdopodobieństwo, że w pewnym momencie możemy mocno odczuć negatywne skutki takiego sposobu funkcjonowania.
Przychodzi czas, że dzieci odchodzą z domu, życie zawodowe się kończy – i co pozostaje? Nierzadko pustka, zwłaszcza gdy latami dzień składał się głównie z wyjścia do pracy, a potem z opieki nad bliskimi i brakowało przestrzeni na zadbanie o jakość własnego życia.
Rolki
Jest taki wiersz anonimowego autora, który kończy się słowami: „Życie dano każdemu, a starość tylko wybranym”. Osoby starsze podczas rozmów często podkreślają, że dożyć starości to w pewnym stopniu przywilej, nawet jeśli nie wszystko im się w tej starości podoba
W takim razie dużo wcześniej musimy zadbać, by nasz tort składał się z różnorodnych kawałków.
Dokładnie tak. I tu pojawia się potrzeba edukacji przygotowującej do okresu starości. Bo jeśli już na wcześniejszych etapach świadomie znajdujemy przestrzeń dla siebie – na poznanie swoich potrzeb, na realizację marzeń i pasji, na małe codzienne radości, na spotkania z przyjaciółmi – to w chwili przejścia na emeryturę mamy z czego czerpać, by nie czuć się osamotnieni, zagubieni i niepotrzebni. A dziś możliwości do zadbania o siebie jest coraz więcej. Również w małych miejscowościach, ale i na terenach wiejskich, z roku na rok pojawia się coraz bogatsza oferta zajęć dla mieszkańców, w tym dla osób starszych.
Na co dzień raczej nie planujemy starości, a jeśli nawet, to zwykle ograniczamy się do słów: „Gdy przejdę na emeryturę, to zacznę zwiedzać świat”, choć w praktyce różnie bywa. Czasem nie starcza sił, czasem środków. Kiedy powinniśmy zacząć przygotowania, aby być seniorem z wigorem?
Po raz kolejny położyłabym duży nacisk na to, że przygotowanie do starości odbywa się na wiele lat przed osiągnięciem tego wieku. Już dziś warto zatrzymać się i zastanowić, co możemy zrobić dla siebie, by to zaprocentowało i wpłynęło na jakość naszego życia na emeryturze. Z moich obserwacji wynika, że u wielu kobiet taka refleksja przychodzi około 44.–46. roku życia, gdy dzieci stają się samodzielne, życie zawodowe jest w miarę ustabilizowane i można więcej czasu poświęcić na dbanie o siebie – zarówno pod względem fizycznym, jak i w budowaniu relacji. Mimo że do starości jeszcze daleko, to dobry moment do wprowadzenia ewentualnych zmian w życiu. Oczywiście, jest to bardzo indywidualne i zależy od wielu czynników.
Warto podkreślić, że oswajanie tematu starości powinniśmy zacząć dużo wcześniej, już w dzieciństwie, tym bardziej, że coraz rzadziej dzieci wychowują się w domach wielopokoleniowych.
Więc mają coraz mniej naturalnych okazji do obserwowania starzenia się i pomagania swoim dziadkom czy pradziadkom.
Faktycznie, często tak jest. A to właśnie obcowanie z osobami starszymi pokazuje przemijanie i w naturalny sposób przygotowuje młodych do zmian, które nastąpią w ich własnym życiu, uświadamiając, że pewne rzeczy nie są dane im raz na zawsze. Do każdego starość kiedyś zapuka. Dla dorosłych, którzy wychowywali się w rodzinach wielopokoleniowych, było to oczywiste.
Poza tym to, co znane i oswojone, nie dziwi, nie zaskakuje i nie szokuje. Starość wiąże się z wieloma zmianami i potrzebami, które można dostrzec gołym okiem. Niegdyś dzieci w sposób naturalny obserwowały, jak mama czy babcia zajmują się najstarszymi członkami rodziny – pomagały im wykonywać podstawowe czynności, niekiedy karmiły czy poiły.
Mam wrażenie, że jesteśmy tak zabiegani, że często, nawet mając rodziców czy dziadków obok siebie, nie mamy dla nich czasu. A gdy już go mamy, często nie wiadomo, jak zacząć rozmowę.
Jednym z omawianych przeze mnie tematów jest „O tym, co nas cieszy, i o tym, co nas boli, mówimy otwarcie” – to bardzo ważne przesłanie. Choć nie jest to łatwe i niekiedy ograniczają nas pewne wpojone nam schematy, to ważnym jest, by rozmawiać z bliskimi o tym, co się z nami dzieje, z czym czujemy się dobrze, ale też o tym, co nas martwi i co jest dla nas trudne. Przyniesie to korzyści zarówno dla osób starszych, jak i dla młodszych pokoleń.
To też jeden z walorów edukacji międzypokoleniowej, w której młodsi mogą uczyć się od starszych, a starsi od młodszych – zarówno w codziennym życiu rodziny, jak i podczas zorganizowanych spotkań. Przykładem mogą być nowe, nieszablonowe rozwiązania niejednokrotnie skracające czas wykonania jakiegoś zadania. W dobie transformacji rodziny nabiera to coraz większego znaczenia. Niegdyś młodzi w sposób naturalny naśladowali wzorce starszych pokoleń. Dziś są inne czasy i inne możliwości, ale pewne potrzeby i zachodzące zmiany są ponadczasowe. Poczucie bycia zauważonym, wysłuchanym i potrzebnym jest ważne bez względu na wiek.
Niegdyś dzieci w sposób naturalny obserwowały, jak mama czy babcia zajmują się najstarszymi członkami rodziny – pomagały im wykonywać podstawowe czynności, niekiedy karmiły czy poiły
Co powinniśmy wiedzieć o starości, zanim sami się zestarzejemy?
Dla każdego inny aspekt może być ważny. Dlatego ja zaakcentowałabym przede wszystkim, że starość to bardzo zróżnicowany etap w życiu człowieka, który nie podlega żadnym regułom, co wynika choćby z przebiegu wcześniejszych faz, a te – ze względu na różnorodne okoliczności, doświadczenia – są u każdego inne. Osoby, z którymi rozmawiam o tym etapie życia, zwykle zgodnie przyznają, że jesień życia jest wielobarwna – może być jak „złota polska jesień” albo jak „szaruga jesienna”. To czas, który obfituje zarówno w walory nadające mu pozytywny wymiar, jak i w słabe strony, które negatywnie wpływają na jakość codziennego życia, przynosząc smutek, żal i ból – w tym taki z osamotnienia. Jest to szczególny okres, w którym coś się kończy, a coś się zaczyna. Z drugiej strony seniorzy często podkreślają, że teraz już nic nie muszą, a wszystko mogą. Oczywiście, wiele zależy od stanu zdrowia, sytuacji finansowej, ale też od tego, na co sami sobie pozwolą – dla wielu to czas spełniania marzeń i realizacji pasji, na które przez długie lata nie mieli czasu.
Czy „aktywny senior” nie jest kolejnym stereotypem? Czy można dobrze się starzeć, prowadząc po prostu spokojne życie? Osoba starsza niekoniecznie musi podróżować, chodzić na zajęcia, uprawiać sport i mieć kalendarz pełen aktywności.
Najlepszym sposobem na zachowanie aktywności jest… aktywność. Jednak każdy ma inny stan zdrowia, inne możliwości psychofizyczne, potrzeby i preferencje. Jedna osoba może czuć satysfakcję z aktywności grupowych podejmowanych w ramach Uniwersytetu Trzeciego Wieku (UTW) czy Klubu Seniora, inna osoba może czerpać radość z indywidualnego wyjazdu na wycieczkę, a jeszcze inna ze spaceru na działkę, prac w ogródku i zwyczajnej, serdecznej rozmowy przy kawie z koleżanką z sąsiedniej działki. I to także jest OK. Ważne, by utrzymywać różnorodne aktywności, na ile to możliwe.
Chciałabym podkreślić, że dla większości osób starość to nie koniec życia, lecz kolejny jego etap. Obserwując szeroką zbiorowość senioralną, można zauważyć, że to się zmienia i obecnie starość nie musi wiązać się tylko z trudami, wyrzeczeniami i niskim statusem materialnym. Senior to nie tylko osoba czekająca w kolejce do lekarza czy na rehabilitację albo opiekująca się wnukami, ale też coraz częściej ktoś, kto zwiedza Polskę i świat, ma pasje i grono przyjaciół, z którymi je realizuje. I to bez względu na to czy pochodzi z dużego miasta, czy z niewielkiej miejscowości.
To nasz sposób myślenia o tym etapie życia jest istotny, a nie słowo, którego używamy. Bo nie słowa się obawiamy, lecz tego, co sobie pod nim wyobrażamy. A to przecież zróżnicowany okres i nie wiemy, jak będzie przebiegał u nas
Czego podczas swojej pracy nauczyła się pani od osób starszych?
Jest taki wiersz anonimowego autora, który kończy się słowami: „Życie dano każdemu, a starość tylko wybranym”. Osoby starsze podczas rozmów często podkreślają, że dożyć starości to w pewnym stopniu przywilej, nawet jeśli nie wszystko im się w tej starości podoba. Bo nadal są i nadal mogą wielu rzeczy doświadczać – a każdy dzień uczy ich doceniania tego coraz bardziej. Niejednokrotnie słyszę od seniorów słowa typu: „Póki można, trzeba spełniać marzenia, podejmować wyzwania i robić to, co nas ciekawi, by potem nie żałować, że się nie spróbowało”. Ponadto wieloletnie obcowanie z seniorami nauczyło mnie, aby cieszyć się drobiazgami, doceniać ludzi i dobre relacje z nimi.
Najstarsze osoby, z którymi pracuję, często podkreślają, że nie należy chodzić spać pokłóconymi. Ważne jest, by znaleźć czas na rozmowę z bliskimi, popatrzenie sobie w oczy, potrzymanie się za ręce – takie zwyczajne gesty. Dziś wszędzie pędzimy, często brakuje nam czasu, by docenić małe codzienne radości. Wiele osób skupia się na gromadzeniu dóbr, przedkładając wartości materialne nad rodzinę, przyjaciół i wspólnie spędzany z nimi czas. Tymczasem w chwili odchodzenia większość ludzi chce i potrzebuje, by bliska osoba trzymała ich za rękę. Oczywiście, nie każdy – ludzie różnie wybierają – niektórzy wolą odchodzić w samotności. Natomiast nie spotkałam osoby, dla której w obliczu śmierci ważny byłby markowy zegarek na ręce.
Gdyby miała pani powiedzieć osobie czterdziestoletniej: „Jeśli chcesz dobrze się zestarzeć, zacznij już dziś od jednej rzeczy” – co by to było?
Myślę, że nie ma na to jednej złotej recepty. Każdy z nas jest inny, w różnorodny sposób funkcjonuje, zatem i potrzeby nie są takie same. Niewątpliwie warto co jakiś czas zwolnić, a niekiedy wręcz zatrzymać się – zrobić taki STOP – i przyjrzeć się temu, co nam służy, a co nie. Czy zachowujemy równowagę między życiem zawodowym a prywatnym? Pomocne jest też uczciwe odpowiedzenie sobie na pytanie, co musimy, a czego nie musimy – co możemy odpuścić.
Wartym zastanowienia jest czy lubię samą/samego siebie, bo to w dużym stopniu determinuje nasze zachowania i relacje z otoczeniem, a te są niezwykle istotne dla jakości naszego codziennego funkcjonowania. Ważna jest też umiejętność doceniania tego, co się ma, i cieszenia się małymi radościami dnia codziennego. Ponadto systematyczna aktywność umysłowa i fizyczna, najlepiej na świeżym powietrzu, a zarazem unikanie sytuacji związanych z długotrwałym stresem to wybory i dobre nawyki korzystnie wpływające na nasze funkcjonowanie w perspektywie długofalowej. To wszystko warto uzupełnić dbałością o zdrowe posiłki, najlepiej przygotowane samodzielnie, co dodatkowo zwiększa szanse na dłuższe zachowanie aktywności własnej, a zarazem poczucia sprawstwa i niezależności od innych. I jak najwięcej takich sprzyjających wyborów i możliwie wielu lat czerpania satysfakcji z życia wszystkim życzę.
Lidia Sobolewska – psychogeriatra, neurodydaktyk, specjalista pomocy psychologicznej i interwencji kryzysowej, pedagog rewalidacyjny. W ramach swojej aktywności zawodowej wykorzystuje interdyscyplinarną wiedzę w połączeniu z praktyką zdobywaną podczas pracy z członkami UTW, PZEiR, Klubów Seniora, KGW, DPS-ów oraz z nigdzie niezrzeszonymi osobami. Jest członkiem Polskiego Towarzystwa Gerontologicznego. Podczas konferencji występuje w roli prelegentki w tematyce dotyczącej procesu starzenia się i starości.
Jako prezes Fundacji MILON inicjuje i realizuje liczne projekty oraz działania dedykowane osobom 60+. W ubiegłym roku Fundacja otrzymała wyróżnienie w konkursie „Zachodniopomorski Lider NGO” w kategorii „Najlepsza inicjatywa zrealizowana w 2024 roku”. Mocnym i innowacyjnym elementem tych działań był cykl wykładów „O co chodzi z tą starością?” – bez tematów tabu.