Gdy w sobotę, 24 października wchodzę do Miodowego Spichlerza, uderza mnie zapach swojskiego jedzenia. Na zapleczu szykuje się zapiekana kiełbasa z kiszoną kapustą, pyry z gzikiem, śledź, deski wędlin i deska serów. – Menu mamy dziś ludowe – zapowiada Kamila Florczak. Za kilka godzin zacznie się potańcówka. Wiedźmy z Kolska organizują ją raz w roku, konsekwentnie, odkąd wpadły na ten pomysł.
Kamila spędza tu cały dzień, Agnieszka Liśkiewicz również. Pomaga im mama Agnieszki. Wszystko, co trafi dziś na stół, zrobiły same.
Główna sala jest już przygotowana na gości. Przy ścianach stoją zastawione stoły, wszędzie palą się świeczki. Za niecałe dwie godziny zjadą się goście z Zielonej Góry i okolicznych wsi. Po raz pierwszy przyjadą panie z pobliskiego Konotopu. Będą też tacy, którzy bywają tu od samego początku i na potańcówkę czekają cały rok.
Dziś w Kolsku można tańczyć bez obaw. Ale nie zawsze tak było.
U nas, na wsi, płonęły stosy
W XVII wieku wieś Kolsko leżała na Śląsku, należała do dóbr szlacheckiego rodu von Kittlitz. W latach 1664-1669 przetoczyła się tu fala procesów o czary. Według Wiedźm zginęło w nich 39 osób, a może więcej. Ostatecznych potwierdzeń nie ma. Dla porównania, w amerykańskim Salem w stanie Massachusetts za rzekome czary przed sądem postawiono 19 osób.
W Kolsku historia zaczęła się od choroby żony Johanna Christopha von Kittlitza. Szlachcic poprosił o pomoc Annę Villborn, miejscową zielarkę z pobliskiej Jesiony. Chorej jednak się nie poprawiało. Mieszkańcy wsi zaczęli szeptać, że choroba jest sprawką diabła. Zielarka, która przyjechała ratować szlachciankę, znalazła się wśród oskarżonych. Jako jedna z pierwszych zginęła na stosie.
Potem mechanizm ruszył sam. Oskarżonym przypisywano winę za choroby, padnięcie bydła, nieurodzaj, a nawet złą pogodę. Przesłuchiwane kobiety były godzinami torturowane, wskazywały kolejne. Na stosy trafiały matki, córki, siostry.
– To były zwykłe kobiety. Co robiły? Siedziały, jadły, piły i tańczyły. I za to ginęły na stosie, w najokrutniejszy sposób – opowiada Kamila Florczak.
Potwierdzają to zachowane akta. Historyk dr Adam Górski, autor książki „Czarownice w Kolsku”, zauważa, że na tle innych procesów kolskie kobiety wypadają „jak pobożne mniszki na wielkomiejskim jarmarku”. W protokołach sądowych z XVII wieku nie znajdziemy potwierdzenia, że rzekome czarownice latały na miotłach, urządzały orgie z diabłem czy tańczyły nago na zroszonej trawie. Są za to wyprawy konno na pobliską górkę, skromne uczty, zwykłe rozmowy.
Krwawe sądy przerwała dopiero Katharina Kunert, niepiśmienna trzydziestolatka z Jesiony. Jej matka i ciotka zginęły na stosie, skazano też jej siostry. Wiedziała, że będzie następna, więc wiosną 1669 roku postawiła wszystko na jedną kartę – sama wyznała, że jest czarownicą. Podczas przesłuchania mdlała, na przemian traciła mowę i ją odzyskiwała. Błagała zgromadzonych, aby pomodlili się o jej rozgrzeszenie. Po wspólnych modłach oznajmiła, że szatan ją opuścił.
Spektakl ocalił życie jej i innych kolskich kobiet. Procesy w Kolsku straciły impet i wkrótce ustały.
Akta procesów przetrwały. Dziś przechowuje je Archiwum Państwowe w Poznaniu.
Rolki
Niedosyt
Przez lata mało kto pamiętał o tej historii. W 2011 roku na jej ślad trafił Tomasz Zyguntowicz, przyjaciel Agnieszki i Kamili. Później powstała książka dr. Górskiego, a w gminie odbył się piknik historyczny. Jeden.
– I na tym formuła się skończyła. A nam pozostał niedosyt – wspomina Agnieszka Liśkiewicz. – Ale to był inny czas. Nie miałyśmy takich zasobów.
– Czułyśmy jednak, że ta historia nie może pójść w zapomnienie – dopowiada Kamila.
Jak mówią, pomysł o nieformalnej grupie dojrzewał przy… stole. Dr Górski co roku przyjeżdża do Kolska z wykładem, po którym siadają wspólnie do stołu. Podczas jednego z takich spotkań wspomniał, że jego zdaniem prawdziwą bohaterką tej historii jest właśnie Katharina Kunert. Kobieta, która sprytem i inteligencją sprawiła, że nikt więcej nie zginął.
– Jej siła, odwaga i wiedza to coś, na czym chcemy się skupić. Oczywiście oddając szacunek wszystkim, którzy zginęli – mówi Kamila. – Nie chcemy kierować się w stronę tragizmu. Nie chcemy się umartwiać, tylko zrobić coś dobrego.
I tak w 2019 roku narodziły się Wiedźmy z Kolska – grupa, która z jednej strony nie pozwala zapomnieć o historii wsi, a z drugiej robi rzeczy prokobiece i daje przestrzeń do wyrażania siebie.
– Ale niezobowiązującą. Gdy ktoś do nas przychodzi, to wcale nie musi rozmawiać, nie musi się zapisywać. Nie mamy legitymacji – żartuje Kamila.
Nieformalność była świadomą decyzją. Zarówno Kamila, jak i Agnieszka działały wcześniej w dwóch stowarzyszeniach i szybko się wypaliły. Tym razem najpierw odpowiedziały sobie na pytanie, do kogo chcą mówić. Ustaliły też zasadę: ma im to sprawiać frajdę. – To chyba najistotniejsze w działalności społecznej – mówi Kamila.
Przez pierwsze lata finansowały wszystko z własnych pieniędzy.
– I często nadal tak jest. Spotykamy się w Miodowym Spichlerzu, to moje miejsce. Płacę więc za prąd, niestety wpływy z biletowanych imprez nie pokrywają rachunków. Ale nawet nie chcę, bo nie o to chodzi. Dzięki Spichlerzowi możemy działać całkowicie niezależnie – mówi Agnieszka.
Tarota nie stawiamy, kotów nie jemy
Pierwsze duże wydarzenie pod szyldem Wiedźm odbyło się w czerwcu 2021 roku. Nazywało się Sen Nocy Letniej i trwało trzy dni: w starym spichlerzu, na łące nad rzeką i w lesie. Znajoma kosmetolożka Martyna ukręciła z uczestniczkami kremy. Przy miodzie pitnym powstawały woskowe świece. Na łące zagrała i zaśpiewała artystka z Gdańska, a rzeką Obrzycą popłynęły wianki. Sobotę zwieńczyła kolacja nad wodą, w niedzielę były warsztaty kosmetyczne i psychologiczne oraz joga pod pałacem. Przyjechały dziewczyny z Wrocławia, Warszawy i Łodzi. Część z nich wróciła potem na kolejne wydarzenia.
Początki były trudne. Do Wiedźm docierały pytania, czy stawiają tarota albo ściągają uroki. Nikt we wsi nie mówił niczego wprost, ale krążyły dziwne historie. Gdy zorganizowały andrzejki, usłyszały, że ktoś przyjdzie odmawiać różaniec pod ich oknem.
Agnieszka Liśkiewicz /fot. Dominik Ejsmondt
– Ludzie kojarzyli, że jak jesteśmy wiedźmami, to będziemy coś odczyniać – dziwi się Kamila. – Kotów też nie jemy – dodaje z uśmiechem Agnieszka.
Przełom nastąpił dopiero po trzech latach, wtedy na wydarzenia zaczęli zaglądać mieszkańcy Kolska. Byli zaskoczeni, że jest tak fajnie, i zaczęli przekazywać opinie dalej.
O tym, że łatkę łatwo przykleić, Wiedźmy wiedzą więc z własnego doświadczenia. I o tym też mówią przy okazji historii Kolska.
– Tak łatwo jest rzucić na kogoś czar w postaci nieprawdziwej opowieści, łatki. Kiedyś płonęły stosy, a teraz płoną w inny sposób, na przykład w mediach społecznościowych – mówi Kamila. – W małych środowiskach szczególnie – dodaje Agnieszka. – Wystarczy, że trochę odbiegasz od innych, i już jesteś obca.
Przy jednym stole
– Jak przejrzysz nasz profil na Facebooku, to zobaczysz, że robimy wszystko – opowiada Kamila. Rzeczywiście: ostatni rok to sprzątanie rzeki Obrzyca, koncerty, potańcówki, spotkania z seksuolożką czy psycholożką. Każde działanie przyciąga inną grupę ludzi. Dzięki temu osoby, których losy nigdy by się nie przecięły, mogą się spotkać i poznać.
Jesienią co kilka tygodni, w piątki, wspólnie śpiewają pieśni tradycyjne. Na początku przyjeżdżała instruktorka, dziś radzą sobie same. Ostatnio przyjechało 12 kobiet. Nieraz dołączają też śpiewaczki z zielonogórskich zespołów Mamada i Mokosz.
Najwięcej mieszkańców gminy przyciąga spływ kajakowy. Gdy Wiedźmy otwierają zapisy, miejsca znikają w mgnieniu oka. Mają trzy własne kajaki, kupione dzięki wsparciu Fundacji MagoVox. Przy okazji sprzątają rzekę w ramach ogólnopolskich akcji Czysta Rzeka.
Za tym wszystkim stoi jedna potrzeba.
– Powrotu do relacji, za którymi bardzo tęsknimy. Marzy nam się, żeby przy jednym stole usiadł ktoś w wieku mojej mamy, moja siedmioletnia córka i żebyśmy razem śpiewały. Teraz już nie ma takich spotkań – przekonuje Agnieszka.
Ta tęsknota ma tu swoją historię. Dziadkowie Agnieszki i Kamili przyjechali na te tereny po wojnie i budowali wszystko od podstaw. Wspólne doświadczenie ich wiązało. Potem przyszły lata 90.
– Pęd za pieniądzem i wyjazdy do Niemiec. Zaczęły pojawiać się coraz wyższe płoty między sąsiadami, zniknęły ławeczki – mówi Kamila. – Teraz próbujemy wrócić do spotkań i rozmów. Dajemy kobietom preteksty, żeby mogły się spotkać.
Kamila Florczak /fot. Dominik Ejsmondt
Z historii województwa lubuskiego wyrasta też pytanie o tożsamość. Kiedy Wiedźmy próbowały napisać projekt o korzeniach, zderzyły się ze schematem: opisz regionalną potrawę, opisz strój.
– A u nas jadło się zarówno kiszkę kartoflaną, która przyjechała ze wschodu, jak i szare kluski, które robiła babcia z Wielkopolski – mówi Agnieszka. – Jesteśmy dopiero drugim pokoleniem, które się tutaj urodziło. I widać, że dopiero my zaczynamy zadawać sobie pytania o to, kim jesteśmy.
Kobiety wracają do Kolska
W sierpniu 2026 roku na ścianie budynku, 100 metrów od Miodowego Spichlerza, pojawił się mural Arkadiusza Andrejkowa upamiętniający ofiary procesów. Wiedźmy postanowiły sfinansować go ze zrzutki.
– Zależało nam na społecznym wymiarze, żeby ludzie czuli, że mogą współtworzyć to wydarzenie – mówi Agnieszka.
Ryzyko było spore. Spodziewały się, że na wolny termin artysty poczekają nawet dwa lata. Tymczasem Andrejkow odpisał, że ma wolne miejsce za trzy tygodnie.
– Musiałyśmy być gotowe na to, co się stanie, jeśli zabukujemy artystę, a nie uzbieramy pieniędzy – mówi Agnieszka.
Zrzutkę odświeżały codziennie. „Dobra, jeszcze tylko 7800!”, krzyczały przed monitorem. Udało się zebrać trochę więcej, niż było trzeba. Najbardziej zaskoczyło je, kto się dorzucił.
– Bardzo dużo lokalnych osób, o których w ogóle byśmy nie pomyślały. Poczuli, że to też jest ich. A jeśli tak poczuli, to znaczy, że nas zaakceptowali. To było świetne uczucie – dodaje Kamila.
Podczas malowania Wiedźmy wystawiały przed ścianą stolik i zapraszały na kawę, ciasto i rozmowę. Ludzie się zatrzymywali, zagadywali.
Mural przedstawia piękną, młodą kobietę w lnianej koszuli z szerokimi, bufiastymi rękawami, dopasowanym gorsecie i obszernej spódnicy. Ma ciemne włosy, spod chusty wysuwają się luźne kosmyki. Jasna chusta zawiązana jest z tyłu głowy, jak w dawnych wiejskich strojach. Kobieta trzyma w obu dłoniach duży bukiet polnych kwiatów: czerwone maki, rumianki, złocienie, trawy i kłosy. W tle widać płaską, otwartą łąkę z nisko położonym horyzontem i ciemniejszą linią drzew w oddali.
Dziewczynom zależało, żeby upamiętnienie kolskich „czarownic” było wyjątkowe.
– Nie baby jagi na patyku. Nie rozpalony kocioł – wylicza Agnieszka. – Tyle lat opowiadałyśmy tę historię na różne sposoby, że wydawało mi się, że nic nas już nie zaskoczy. Kiedy zastanawiałam się, jak opisać zrzutkę, dotarło do mnie, że to symboliczny powrót kobiet do Kolska. Rozczuliłam się – wspomina.
Oskarżone o czary kobiety z Kolska wróciły do wsi nie jako baby jagi na miotłach, tylko jako piękne, dumne kobiety. Potraktowane z godnością.
Wieś to inny poziom
Dzisiejsze Wiedźmy działają daleko poza Kolskiem. Prowadziły dwa cykle wyjazdowych warsztatów dla kobiet z kół gospodyń wiejskich w różnych częściach Polski. Wszędzie widziały to samo. – Dziewczyny są zmęczone – mówi Agnieszka.
– Wszystkimi się opiekują, a nie mają czasu, żeby zastanowić się, czy to, co robią, je rozwija i daje im radość. I szybko pojawia się wypalenie, tak jak kiedyś u nas – mówi Kamila. Agnieszka dodaje, że koła, które niedawno masowo powstawały, coraz częściej się zamykają. – Kobiety albo przestały się dogadywać, albo po prostu się tą działalnością zmęczyły. Część wpadła w spiralę usługowości. Czuły, że zawsze powinny coś dać od siebie.
Wyjazdowe warsztaty Wiedźmy przeprowadziły dzięki wsparciu Funduszu Feministycznego. Ruszyły w nieznane, na wschód i na północ kraju. Czasem trafiały na grupę starszych pań i miały trzy godziny na warsztat o przekonaniach.
– Wejść w grupę, zdobyć zaufanie, przeprowadzić warsztat i jeszcze na koniec dać ankietę „Czym dla ciebie jest feminizm?”. To było dopiero wyzwanie – wylicza Kamila. – Cały czas mówimy: wieś to inny master level. Tam na barykady iść nie można.
Kamila jest dumna z jednego: odkąd zaczęły pojawiać się w funduszu, zaczęło przybywać projektów wiejskich. Wcześniej było ich niewiele.
Na warsztatach Wiedźmy przedstawiają się zawsze tak samo. – Jestem z Lubuskiego, to tam na zachodzie, zapraszamy – mówi Kamila. A i tak region jest wciąż mylony z Lubelskim. Lubuskie to nadal nieodkryte województwo.
Dwie wiedźmy i trochę szaleństwa
Poznały się w Kolsku. Agnieszka pracowała w szkole, do której chodziła Kamila. Każda miała swoją paczkę znajomych, z czasem te paczki zaczęły się przenikać. – Znamy swoje zalety, znamy swoje wady – mówi Agnieszka. – I możliwości – dodaje Kamila.
Na brak zajęć nie narzekają. Agnieszka jest dyrektorką gminnego domu kultury. Z rodziną prowadzi Miodowy Spichlerz, zajmuje się bartnictwem, prowadzi noclegi i wychowuje czwórkę dzieci. Kamila jest radną drugiej kadencji i przewodniczącą rady. Prowadzi własną firmę, jest doradczynią rolno-środowiskową, zajmuje się ubezpieczeniami, a z partnerem prowadzi gospodarstwo rolne. Pomagają im bliscy. Co je łączy?
– Jesteśmy odpowiedzialne. Wiemy, że jak coś zaplanujemy, to możemy na sobie polegać – mówi Agnieszka. Raz dziewczyna, która miała być DJ-ką na imprezie, wycofała się godzinę przed startem. DJ-ką została więc Agnieszka. – A zupełnie nie mam o tym pojęcia. Ale jak jest coś do zrobienia, to trzeba to rozwiązać.
– Druga cecha to szaleństwo – mówi Kamila. Goście często nie dowierzają, że wszystko ugotowały same. Z czasem nauczyły się jednak odpuszczać. Przy Lokalnych Splotach, mikrofestiwalu o korzeniach, od razu ustaliły, czego nie zrobią. Kawę i ciasto obsługiwali wolontariusze, obiad dla 40 osób przygotował ktoś inny. – Musimy być z ludźmi, pogospodarzyć – tłumaczy Agnieszka.
Na wsi mieszkają z wyboru.
– Duże miasto mnie męczy. Lubię mieć przestrzeń, możliwość złapania oddechu i szerokiej perspektywy – mówi Kamila. Agnieszka studiowała w Zielonej Górze i Poznaniu. – Brakuje mi tu teatru i wystaw, ale zawsze można pojechać do Zielonej Góry. Na pewno nie chciałabym wychowywać dzieci w mieście.
od lewej: Agnieszka Liśkiewicz i Kamila Florczak w Kolsku przed muralem Arkadiusza Andrejkowa /fot. Dominik Ejsmondt
Co zmieniło się w nich przez te lata?
– Grupa dodała mi odwagi. To pole, na którym mogę się realizować z sercem. Widzę też, ile daje to moim dzieciom: spotykają tu różnych ludzi, uczą się otwartości i akceptacji – mówi Agnieszka. – A ja zauważam, że praca u podstaw ma sens. Mogła nas dopaść rezygnacja, ale przetrwałyśmy najgorszy okres. Dzisiaj widzimy owoce. Wiedźmy z Kolska to już nie ujma, tylko wartość dodana – mówi Kamila.
Plany? Najbliżej koncert mikołajkowy i spotkanie z dr. Górskim 16 listopada, tym razem także o genealogii. W kwietniu 2027 roku kolejne Lokalne Sploty, które mają na stałe wpisać się w kalendarz. I fundacja, o której myślą od dawna. – Może okres zimowy nam na to pozwoli – mówi Agnieszka.
Co poradziłyby kobietom, które chciałyby zacząć podobną inicjatywę u siebie?
– Na początek przemyśleć zasoby. Trzeba sobie odpowiedzieć, co chcesz robić i co ma cię rozwijać. I nie poddać się po pół roku czy po roku – mówi Agnieszka.
– Czasami trzeba zaczekać nawet trzy lata. Ale warto – dodaje Kamila.
Wieczorem na potańcówce zagrała Kapela Zespołu Pieśni i Tańca Kębłowo. Była ludowa muzyka, przyśpiewki, dużo śmiechu i rozmów. Na parkiecie spotkały się młodsze i starsze kobiety, panie i panowie. Tańczyli w parach, w liniach, w grupkach i w kółeczkach. Kto chciał, tańczył, kto chciał, siedział.
Ponad 350 lat temu taniec trafił do kolskich akt jako dowód winy. Dziś nikt nie musi się z niego tłumaczyć.
